1. bookVolume 60 (2021): Edizione 2 (January 2021)
Dettagli della rivista
License
Formato
Rivista
eISSN
2545-3149
Prima pubblicazione
01 Mar 1961
Frequenza di pubblicazione
4 volte all'anno
Lingue
Inglese, Polacco
Accesso libero

Protein Glycosylation In Bacterial Cells And Its Potential Applications

Pubblicato online: 25 Jun 2021
Volume & Edizione: Volume 60 (2021) - Edizione 2 (January 2021)
Pagine: 137 - 149
Ricevuto: 01 Sep 2020
Accettato: 01 Jan 2021
Dettagli della rivista
License
Formato
Rivista
eISSN
2545-3149
Prima pubblicazione
01 Mar 1961
Frequenza di pubblicazione
4 volte all'anno
Lingue
Inglese, Polacco
Potranslacyjne modyfikacje białek

Łańcuch nukleotydowy o długości 150 par zasad potencjalnie może kodować 10195 różnychbiałek. Liczba ta wynika jedynie z jego długości [35]. Różnorodność białek istotnie wzrasta na poziomie translacji, co jest efektem m.in. wykorzystania aminokwasów niekanonicznych: selenocysteiny, selenometioniny oraz pirolizyny [116]. Ponadto znaczącą część proteomu tworzą białka, których łańcuch/y boczny/e ulega/ją potranslacyjnym modyfikacjom (PTM; Post-Translational Modification). Z ponad 200 zidentyfikowanych do tej pory chemicznych modyfikacji białek do najczęściej spotykanych należą: fosforylacja, glikozylacja, acylacja, metylacja, acetylacja, oksydacja, hydroksylacja, deaminacja oraz tworzenie wiązania dwusiarczkowego [54]. PTM wpływają na strukturę białek, regulują ich aktywność enzymatyczną i interakcje z innymi molekułami. Wykazano, że około jedna trzecia białek występujących w komórkach ssaków zawiera kowalencyjnie związane fosforany, których poziom jest kontrolowany przez aktywność kinaz i fosfataz białkowych. Fosforylacja umożliwia kontrolę różnych procesów komórkowych, w tym cyklu komórkowego, wzrostu, apoptozy. Jest również istotnym elementem transdukcji sygnałów.

Niniejsza publikacja traktuje o glikozylacji – jednej z najbardziej rozpowszechnionych potranslacyjnych modyfikacji białek. Chociaż jej znaczenie w komórkach organizmów eukariotycznych było, i nadal jest, źródłem intensywnych badań, glikozylacja u prokariotów stosunkowo niedawno zwróciła uwagę społeczności naukowej. Odkrycie glikoprotein u bakterii przyniosły dopiero lata 70. XX wieku [83]. Różnorodność białek prokariotycznych modyfikowanych przez dołączenie grup cukrowych wskazuje jednak, że glikozylacja w tych organizmach jest raczej normą niż wyjątkiem.

Glikozylacja – charakterystyka

Glikozylacja białek polega na enzymatycznym przyłączaniu glikanu do określonych reszt aminokwasowych polipeptydu. Do tej pory opisano cztery jej rodzaje: O-glikozylację, N-glikozylację, S-glikozylację oraz C-mannozylację [10]. Przyłączenie jednostki cukrowej do atomu tlenu grupy hydroksylowej w bocznym łańcuchu seryny (Ser) i/lub treoniny (Thr) ma miejsce w przypadku O-glikozylacji. Dołączenie reszty cukrowej do azotu grupy aminowej asparaginy charakteryzuje natomiast N-glikozylację. Warunkiem koniecznym jest obecność asparaginy (Asn) w obrębie sekwencji konsensusowej Asn-X-Ser/Thr, gdzie X to dowolny aminokwas z wyjątkiem proliny. W przypadku komórek Campylobacter wykazano, że w pozycji – 2 od modyfikowanej asparaginy musi dodatkowo występować kwasowy aminokwas, tj. kwas glutaminowy (Glu) lub kwas asparaginowy (Asp) [63]. Opisano również S-glikozylację, w której grupa cukrowa wiąże się z cysteiną, oraz występującą tylko u ssaków C-mannozylację, którą cechuje dołączenie mannozy do atomu węgla C2 grupy indolowej tryptofanu poprzez wiązanie C-C [83, 97]. Jak dotąd S-glikozylowane białka opisano w komórkach m.in. Lactobacillus plantarum, Bacillus subtilis czy Enterococcus faecalis [79, 85, 108]. W glikoproteinach zidentyfikowanych w obrębie Bacteria i Archaea dominuje typ wiązania O-glikozydowego.

Glikoproteiny charakteryzuje ogromna różnorodność, co w dużej mierze wynika z właściwości monosacharydów budujących grupy cukrowe. Mogą one występować w różnych postaciach epimerycznych (glukoza, mannoza i galaktoza), ulegać dodatkowym modyfikacjom polegającym na przyłączeniu grup siarczanowych, acetylowych czy fosforanowych, jak również łączyć się ze sobą na wiele sposobów (zarówno pod względem pozycji, jak i stereochemii wiązania). Olbrzymią różnorodność warunkuje także zdolność cukrów do tworzenia rozgałęzień, a to sprawia, że glikany związane z białkami są unikalne pod względem składu i/lub architektury, zatem idealnie nadają się do przechowywania szerokiego zestawu informacji biologicznych i biorą aktywny udział w komunikacji międzykomórkowej [27].

Ustalenie budowy cukrowego składnika glikoprotein nie jest łatwym zadaniem. Dopiero pojawienie się zaawansowanych technik analitycznych, w tym jądrowego rezonansu magnetycznego (NMR) i wariantów spektrometrii masowej (MS) umożliwiło gwałtowny rozwój glikoproteomiki [32].

Glikozylacja białek w komórkach organizmów eukariotycznych

Glikoproteiny mają olbrzymie znaczenie dla prawidłowego funkcjonowania komórek eukariotycznych. Szacunki mówią, że stanowią one połowę proteomu [44], a 90% z nich zawiera jednostkę cukrową przyłączoną do atomu azotu asparaginy. Obecność reszt cukrowych w strukturze białka zmienia jego właściwości fizyczne, w tym rozmiar, kształt, stopień sfałdowania, rozpuszczalność i ładunek elektryczny. Biologiczna rola tak zmodyfikowanych białek jest niezwykle istotna w procesach rozwoju, wzrostu i funkcji organizmu. Obecność grup cukrowych chroni białka przed proteolizą i decyduje o czasie ich eliminacji przez wątrobę. Glikozylacja, obok wpływu na sekrecję i sortowanie białek, jest także ważna dla mechanizmu wzajemnego rozpoznawania się komórek oraz dla modulowania aktywności różnych enzymów, receptorów błonowych, transporterów, czynników wzrostu i hormonów [19, 23].

Glikany biorą udział w prawie każdym aspekcie wrodzonej i nabytej odpowiedzi immunologicznej. Glikozylacji ulegają m.in. białka głównego układu zgodności tkankowej (MHC, Major Histocompatibility Complex) oraz wszystkie przeciwciała w konserwowanych pozycjach ich łańcuchów ciężkich. Odkryto, że zmiany we wzorze glikozylacji fragmentu Fc (fragment, crystallizable) przeciwciała IgG są istotne w procesie starzenia, a także wielu chorobach autoimmunologicznych i nowotworowych [39, 117]. Nieprawidłowości w glikozylacji przeciwciał towarzyszą reumatoidalnemu zapaleniu stawów (RA, Rheumatoid Arthritis) [16], a wrodzone niedobory glikozylacji białek (CDG, Congenital Disorder of Glycosylation) prowadzą do wystąpienia chorób metabolicznych o różnorodnych objawach i zaburzają funkcje wielu układów i narządów [31]. Większość ze 130 opisanych jak dotąd chorób związanych z defektami enzymów na drodze syntezy glikanów jest dziedziczona w sposób autosomalny recesywny. Główne skutki zaburzeń glikozylacji to opóźnienie wzrostu i rozwoju, hipotonia, dysmorfie twarzy, zaburzenia krzepnięcia krwi i nieprawidłowości układu hormonalnego [15]. Znaczenie tej modyfikacji białek u ludzi podkreśla fakt, że eksperymentalne zablokowanie N-glikozylacji u zwierząt laboratoryjnych jest letalne na wczesnych etapach życia płodowego [89].

W komórkach eukariotycznych proces N-glikozylacji rozpoczyna się w obrębie retikulum endoplazmatycznego (RE). Do difosforanu dolicholu – lipidowego nośnika osadzonego w błonie RE, od strony cytozolowej przyłączany jest rdzeń heptasacharydowy złożony z 5 mannoz i 2 reszt N-acetyloglukozaminy (GlcNAc). W kolejnym etapie ma miejsce odwrócenie orientacji lipidowego nośnika i dobudowanie, już od strony światła RE, kolejnych monosacharydów. Powstały glikan przenoszony jest na docelowe reszty asparaginy syntetyzowanego białka przy udziale związanego z błoną RE kompleksu białek transmembranowych – transferazy oligosacharydowej (OST, oligosaccharyltransferase). Za enzymatyczną aktywność tego kompleksu białkowego odpowiedzialne jest Stt3p – białko o silnie konserwowanej sekwencji aminokwasowej [60]. N-glikozylowane białko kierowane jest następnie do aparatu Golgiego, gdzie glikan jest dalej przebudowywany przez dodawanie i/lub usuwanie poszczególnych reszt cukrowych, co gwarantuje różnorodność strukturalną [2].

Aparat Golgiego oraz RE to miejsca, w których odbywa się również O-glikozylacja. Proces ten najczęściej zaczyna się od przyłączenia N-acetylogalaktozaminy (GalNAc) do reszt seryny/treoniny. Do niej dobudowywane są kolejne monosacharydy [19]. Przykładem modyfikowanych w ten sposób białek są mucyny, fetuina oraz gonadotropiny [99].

Glikozylacja białek u bakterii

Bakterie syntetyzują rozmaite glikokoniugaty. Są to, występujące zarówno u bakterii Gram-ujemnych jak i Gram-dodatnich, peptydoglikan, otoczki polisacharydowe, egzopolisacharyd, czy też charakterystyczne tylko dla jednej z tych grup bakterii: lipopolisacharyd i lipooligosacharyd (Gram-ujemne) oraz kwasy tejchojowe i lipotejchojowe (Gram-dodatnie). Dzięki powierzchniowej lokalizacji i ogromnej różnorodności tworzą one unikalny „kod kreskowy” na powierzchni bakterii, a tym samym pośredniczą w specyficznych interakcjach z otoczeniem. Wiele z tych struktur w przypadku mikroorganizmów chorobotwórczych jest wykorzystywana jako MAMP (Microbe-Associated Molecular Patterns) i pełni kluczową rolę w modulowaniu działania układu immunologicznego.

Do roku 1999 w glikoproteinach zidentyfikowanych w obrębie domeny Bacteria stwierdzano wyłącznie obecność wiązania O-glikozydowego. Okazało się jednak, że w skład proteomów bakteryjnych wchodzą także N-glikoproteiny. Pierwszą bakterią, u której opisano szlak N-glikozylacji, był Campylobacter jejuni, przedstawiciel Epsilonproteobacteria [101, 115]. Dziś wiadomo, że niemal wszystkie bakterie należące do Epsilonproteobacteria (m.in. Helicobacter, Wolinella, Nitratiruptor), podobnie jak Campylobacter posiadają przynajmniej jeden ortolog transferazy oligosacharydowej (OST), enzymu potrzebnego do przeprowadzenia tej modyfikacji. Takie enzymy wykryto również u przedstawicieli Deltaproteobacteria (np. Desulfovibrio), co wskazuje, że system ten jest dużo bardziej powszechny niż początkowo sądzono [83].

Struktura glikanu przyłączonego do białka zależy od zestawu enzymów obecnych w komórce, w której zachodzi modyfikacja. W dobudowywaniu łańcucha oligosacharydowego mogą brać udział hydrolazy, glikozydazy, acetylazy, ale największe znaczenie mają glikozylotransferazy (GT), o czym świadczy ich rozpowszechnienie. Szacunki wskazują, że stanowią one od 1 do 3% wszystkich białek proteomu bakteryjnego. Aktualna klasyfikacja obejmuje 110 rodzin wyodrębnionych na podstawie rodzaju przenoszonego cukru, np. galaktozylotransferazy, mannozylotransferazy [72]. Do utworzenia wiązania glikozydowego określonego typu potrzebna jest zatem konkretna glikozylotransferaza. Miejscem ich działania jest cytoplazma a substratami zaktywowane nukleotydocukry. Produkt działania jednej glikozylotransferazy staje się akceptorem dla następnej, w wyniku czego dochodzi do wydłużenia oligosacharydu. Syntetyzowane glikany są zwykle dość proste, co oznacza, że składają się z jednego rodzaju lub kilku różnych monosacharydów. Po zsyntetyzowaniu glikoproteiny są transportowane przez błonę cytoplazmatyczną. Ten sposób tworzenia glikanu nazwano glikozylacją sekwencyjną (Ryc. 1A) [105]. Nieco inny przebieg ma glikozylacja blokowa (glikozylacja en-bloc). Wówczas, w wyniku aktywności glikozylotransferaz, na nośniku lipidowym, jakim jest zakotwiczony w błonie cytoplazmatycznej difosforan undekaprenylu, powstaje jednostka oligosacharydowa, która następnie w całości zostaje przeniesiona na łańcuch białkowy. Składanie glikanu zachodzi od strony cytoplazmatycznej, po czym struktura ta ulega odwróceniu, a transfer grupy cukrowej na białko, będący wynikiem aktywności transferazy oligosacharydowej (OST), zachodzi w peryplazmie (Ryc. 1B) [105].

Ryc. 1.

Schemat przedstawiający przebieg glikozylacji

Na rycinie przedstawiono przebieg glikozylacji sekwencyjnej (A) oraz en block (B). Skróty: GT – glikozylotranferaza; UDP – urydynodifosforan; OST – transferaza oligosacharydowa.

Jeszcze do niedawna uważano, że według mechanizmu sekwencyjnego powstają O-glikoproteiny, natomiast mechanizm blokowy, a więc również obecność OST, jest typowy dla N-glikozylacji. Aktualna wiedza wskazuje, że możliwa jest także N-glikozylacja sekwencyjna. Została ona opisana dla białka HMW1C Haemophilus influenzae [37] oraz w komórkach Actinobacillus pleuropneumoniae [95]. W ostatnich latach u przedstawicieli rodzaju Neisseria opisano także O-glikozylację wg. mechanizmu en bloc [105]. Przykłady białek glikozylowanych w mechanizmie zależnym i niezależnym od OST przedstawiono w tabeli I.

Przykłady białek N- i O-glikozylowanych w mechanizmie zależnym i niezależnym od obecności transferazy oligosacharydowej

EnzymAktywność enzymuAkceptor glikanuWybrane modyfikowane białkaGlikanPiśmien-$$$nictwo
O-glikozylacja
Neisseria meningitidisPglLOST*S/T (LCR)PilE, AniAdiNAcBac- i GATDH-, >30[64, 90]
Neisseria gonorrhoeaePglOOSTSPilE, MtrC, MtrD, DsbA, HemX, CcoPdiNAcBac-[5]
Pseudomonas aeruginosaTfpO/TfpWGTS/TPilAα,5NβOHC47NFmPse,4βXyl1, 3βFucNAc[25, 43]
Francisella tularensisPglAOSTSPilAHexNAc-Hex-Hex-HexNAc-HexN[8]
Campylobacter jejuniNDNDS/TflagelinaPochodne Pse5Ac7Ac i Leg5Am7Ac[103]
Listeria monocytogenesGmaRGTTflagelinaβ-GlcNAc[98]
Helicobacter pyloriNDNDS/Tflagelina (FlaA, FlaB)Pse5Ac7A, Pse5Am7A, Leg5AmNMe7A, pochodne D-Bac[46]
Clostridium botulinumNDNDSflagelinaαLeg5GluNMe7Ac[104]
Burkholderia cenocepaciaPglLOSTLCR bogate w S, A, P>23HexNAc-HexNAc-Hex, b-Gal-(1–3)-a-GalNAc-(1–3)-b-GalNAc-[69]
Acinetobacter baumanniiPglLOSTS/TPilA oraz białka o nieznanej funkcjiGlcNAc3NAcA4OAc4 (βGlcNAc-6-) αGal6β Glc3βGalNAc[51]
Campylobacter jejuniNDNDTMOMPGalβ1,3GalNAcβ1,4GalNAcβ1, 4GalNAcα1[74]
Escherichia coliAahGTS/TAIDA-I, Ag43, TibAHep[9]
N-glikozylacja
Campylobacter jejuniPglBOST(D/E)-X-N-Y-(S/T)ZnuA, EptC, MreC, Cme, ok. 78 białekGalNAc3(Glc)GalNAc2diNAcBac[14, 82]
Helicobacter pullorumPglB1OSTN-X-(S/T)HgpA + inne peryplazmatyczne/błonoweHexNAc-216-217-217-HexNAc[56]
Haemophilus influenzaeHMW1C, HMW2CGTN-X-(S/T)HMW1A, HMW2AGlc i Gal[28, 38]

α-5NβOHC47NFmPse: pochodna kwasu pseudoaminowego (5-N-b-hydroxybutyryl-7-Nformyl-pseudaminic acid); αLeg5GluNme7Ac: pochodna kwasu legionaminowego (7-acetamido-5(N-methyl-glutam-4-yl)-amino-3,5,7,9-tetradeoxy-d-glycero-α-d-galacto-nonulosonic acid); β-GlcNAc3NAcA4OAc: 4-O-acylowana pochodna kwasu glukurunowego; bacillozoamina: 2,4-diamino-2,4,6-trideoksy-d-glukoza; diNAcBac: 2,4-diacetamido bacillozoamina; FucNAc: N-acetylofukozamina; Gal: galaktoza; GalNAc: N-acetylogalaktozamina; GATDH: 2-gliceramido 4-acetamido 2,4,6-trideoksyheksoza; Glc: glukoza; GlcNAc: N-acetyloglukozoamina; GT: glikozylotransferaza; Hep: heptoza; Hex: heksoza; HexNAc: N-acetyloheksozoamina; LCR: Low comple-$$$xity region (region o niskiej złożoności); Leg: kwas legionoaminowy; Man: mannoza; ManNAc: N-acetylomannozamina; Me: grupa metylowa; NB: nie badano; OST: transferaza oligosacharydowa; P: fosforan; Pse5Ac7Ac: kwas pseudoaminowy; Pse5Am7Ac: 5-acetamidyno-7-acetamido-Pse; Xyl: ksyloza.

O-glikozylacja w komórkach bakteryjnych

Dominującym typem glikozylacji w świecie organizmów prokariotycznych jest glikozylacja typu O. Występuje w komórkach wielu gatunków bakterii, z których duża część to organizmy chorobotwórcze (np. Neisseria, Borrelia, Mycobacterium, Pseudomonas, Streptococcus, Campylobacter i in.). Podlegają jej przede wszystkim białka powierzchniowe, będące jednocześnie istotnymi czynnikami wirulencji (piliny, flageliny, adhezyny).

O-glikozylacji niezależnej od obecności transferazy oligosacharydowej (OST) ulega głównie flagelina, białko budujące włókna rzęski bakteryjnej, a więc struktury potrzebne komórce bakteryjnej do poruszania się. Szczególną rolę pełnią one u bakterii patogennych – ich brak często uniemożliwia kolonizację tkanek gospodarza. W toku ewolucji u organizmów wyższych powstały mechanizmy umożliwiające rozpoznawanie białkowych monomerów budujących włókno rzęski, co wskazuje na jej istotne znaczenie jako czynnika wirulencji.

Systemy glikozylacji flageliny odnaleziono u wielu bakterii Gram-ujemnych oraz Gram-dodatnich rodzajów Clostridium i Listeria [104]. Wykazują one bardzo dużą różnorodność, co objawia się m.in. w liczbie miejsc akceptorowych czy budowie przyłączanych glikanów. Na przykład Listeria monocytogenes glikozyluje flagelinę tylko w jednym miejscu, a w przypadku Campylobacter przyłączony składnik cukrowy może stanowić nawet 10% masy tego białka. W komórkach C. jejuni do flageliny FlaA może bowiem zostać dołączonych aż 19 grup cukrowych, co czyni ją jednym z najmocniej zmodyfikowanych w ten sposób, zidentyfikowanych do tej pory, białek [103]. Mechanizm przyłączenia glikanu wydaje się bardziej zależeć od dostępności seryny lub treoniny na powierzchni pofałdowanego białka, aniżeli od określonej sekwencji konsensusowej. Badania techniką spektometrii mas wykazały, że glikany są przyłączane w centralnym, wysoko zmiennym regionie flageliny i są eksponowane do środowiska [103].

Większość szczepów z niedoborem glikozylacji nie jest w stanie wytworzyć funkcjonalnej rzęski; wydaje się więc, że glikan umożliwia złożenie struktury i zapewnia jej stabilność [71, 83]. Inaczej jest u Pseudomonas aeruginosa. Modyfikacja ta nie wpływa bowiem ani na powstawanie rzęski, ani na ruchliwość komórek Pseudomonas. Odnotowano natomiast, że glikozylowana flagelina, w porównaniu do białka pozbawionego tej modyfikacji, wywołuje znacznie wyższą odpowiedź immunologiczną, a szczepy Pseudomonas z niedoborem glikozylacji mają obniżoną zjadliwość [6, 109].

W komórkach Campylobacter występuje jeden z lepiej zbadanych systemów O-glikozylacji flageliny. Glikany przyłączane do tego białka to jednostki monosacharydowe składające się z jednego z dwóch rzadkich 9-węglowych cukrów, pochodnych kwasu sjalowego: kwasu pseudaminowego (Pse5Ac7Ac, kwas 5,7-diacetamido-3,5,7,9-tetradeoksy-L-manno-nonulosonowy) lub kwasu legionaminowego (Leg5Am7Ac, kwas 5-acetamidyno-7-acetamido-3,5,7,9-tetradeoksyD-glicero-D-galakto-nonulosonowy), które mogą być dodatkowo modyfikowane przez dołączenie np. grupy acetylowej, acetamidynowej czy N-acetyloglutaminy [36]. Szczepy Campylobacter mogą produkować oba te cukry, albo tylko jeden z nich, co oczywiście zależy od zestawu posiadanych genów w obrębie locus O-glikozylacji. Region ten charakteryzuje się dużą zmiennością. Tak na przykład w komórkach C. jejuni NCTC11168 obejmuje on blisko 50 genów, natomiast w obrębie locus O-glikozylacji szczepu 81–176, należącego do tego samego gatunku, znajdują się tylko 24 geny [41]. Oprócz genów biorących udział w biosyntezie kwasu pseudoaminowego (geny neu, neuraminic acid genes) [17, 93] i/lub genów zaangażowanych w biosyntezę kwasu legionaminowego (geny ptm, post-translational modification genes) [94] w obrębie tego regionu występują m.in. geny rodziny 1318 (maf, motility accessory factor), geny rodziny 617 oraz geny kodujące podjednostki strukturalne flageliny FlaA i FlaB [87]. Zarówno geny rodziny 1318 jak i 617 mogą podlegać zmienności fazowej: zawierają w swej sekwencji nukleotydowej powtórzenia, tzw. nieprzewidywalne loci, których obecność doprowadza do poślizgu polimerazy w trakcie replikacji [59, 106]. Może to powodować zmiany strukturalne w glikoproteinach rzęsek.

Glikozylacja flageliny w komórkach Campylobacter ma znaczenie dla jej struktury i właściwości immunogennych. Jest niezbędna do biosyntezy funkcjonalnych rzęsek, co umożliwia kolonizację przewodu pokarmowego gospodarza, warunkuje autoaglutynację, formowanie biofilmu, jak również sekrecję czynników wirulencji [29, 40, 67, 77, 103]. Różne rodzaje składników cukrowych na powierzchni flageliny Campylobacter umożliwiają specyficzne oddziaływanie komórek tego patogenu ze środowiskiem bądź z organizmem gospodarza [47, 100]. Odporność wrodzona działa w oparciu o istnienie receptorów PRR (Pattern Recognition Receptors), rozpoznających struktury drobnoustrojów zwane PAMP (Pathogen Associated Molecular Patterns). Jednym z przedstawicieli PRR są receptory TLR (Toll-like receptor), które odgrywają główną rolę w rozpoznaniu zagrożenia i inicjacji odpowiedzi immunologicznej. Za rozpoznawanie flageliny odpowiedzialny jest receptor TLR5. W odróżnieniu do większości flagelin bakteryjnych, flagelina Campylobacter nie jest zdolna do aktywacji receptora TLR5, a zatem unika rozpoznania przez wrodzony układ odpornościowy. Stwierdzono jednak, że glikozylacja flageliny nie odgrywa roli w mechanizmie unikania odporności [24].

O-glikozylacji często podlega białko budujące pilusy typu IV. Przykładem jest pilina chorobotwórczych gatunków Neisseria, Neisseria meningitidis i Neisseria gonorrhoeae [64, 110]. Pilusy Neisseria to struktury, które odgrywają rolę w agregacji, ruchliwości, przylganiu i inwazji do komórek gospodarza, tworzeniu biofilmu i modulowaniu odpowiedzi immunologicznej gospodarza [76]. Stwierdzono, że glikozylacja piliny N. gonorrhoeae ma kluczowe znaczenie dla skutecznego zakażenia szyjki macicy [53]. Glikozylotransferazy (np. PglA) Neisseria mogą podlegać zmienności fazowej. Prowadzi to do powstania wielu glikoform piliny, czego efektem jest zdolność patogenu do unikania odpowiedzi odpornościowej gospodarza [11]. Badania ostatniej dekady wykazały, że N. gonorrhoeae, oprócz piliny, jest w stanie glikozylować co najmniej 19 białek. Niektóre z nich stanowią składniki pomp efflux, których działanie polega na aktywnym wypompowywaniu różnych substancji antybakteryjnych z komórki (m.in. antybiotyków, barwników, detergentów, toksyn) [4, 5, 110]. W komórkach Neisseria glikozylacja może przebiegać z udziałem transferazy oligosacharydowej [5, 64, 90]. Enzymy te zostały zidentyfikowane również w genomach Burkholderia [69] i Acinetobacter [51]. Zaobserwowano, że glikozylacja zachodzi w regionach białka bogatych w reszty alaniny, seryny i proliny, wciąż jednak nie jest znany motyw rozpoznawany przez ten enzym.

N-glikozylacja w komórkach bakteryjnych

Identyfikacja N-glikozylowanych białek w komórkach bakterii była dość nieoczekiwanym odkryciem. Genomika porównawcza pokazała jednak, że systemy glikozylacji białek są znacznie bardziej powszechne, niż wcześniej sądzono. Campylobacter jejuni to mikroorganizm z najlepiej poznanym i opisanym systemem N-glikozylacji oraz pierwsza bakteria, której system został w pełni odtworzony w Escherichia coli [112].

C. jejuni jest czynnikiem etiologicznym stanów zapalnych jelit u ludzi. Większość przypadków kampylobakteriozy jest wynikiem spożycia zanieczyszczonego tymi bakteriami, nieodpowiednio przygotowanego mięsa drobiowego. Znacząca część stosunkowo małego genomu (ok. 1,6 Mbp) tego gatunku bakterii związana jest z biosyntezą glikanów, co powoduje, że komórki Campylobacter charakteryzuje dość duży repertuar glikokoniugatów. Na ich powierzchni występują lipooligosacharydy (LOS), z których niektóre imitują budowę ludzkich glikolipidów, peptydoglikan, polisacharydy otoczkowe (CPS) ze złożonymi i nietypowymi cukrami i, jak mówią szacunki, ponad 70 białek, które są potranslacyjnie modyfikowane poprzez przyłączenie N-glikanów [14, 83].

Geny kodujące enzymy uczestniczące w procesie N-glikozylacji są konserwowane i tworzą tzw. locus pgl. U C. coli i C. lari – gatunków najbliżej spokrewnionych z C. jejuni, klaster genów pgl wygląda niemal identycznie. Organizacja tego regionu w genomach C. upsaliensis, C. fetus i C. curvus charakteryzuje większa różnorodność. U gatunków tych pomiędzy pglD i pglE stwierdzono otwarte ramki odczytu (ORF; open reading frame), których produkty prawdopodobnie nie uczestniczą w procesie N-glikozylacji białek. W genomach C. gracilis, C. hominis, C. fetus, C. rectus, C. showae i C. curvus dodatkowe ORF-y kodują prawdopodobnie glikozylotransferazy i enzymy zaangażowane w biosyntezę oligosacharydów. Natomiast niektóre gatunki Campylobacter, np. C. concisus, C. curvus i C. gracilis posiadają dwa ortologi genów pglB, zlokalizowane w obrębie locus pgl (C. concisus, C. curvus) lub poza nim (C. gracilis) [55].

W komórkach C. jejuni struktura glikanu jest formowana w ciągu reakcji katalizowanych przez glikotransferazy, gdzie donorami są cukry związane z urydyno-5’-fosforanem (UDP), a kolejne elementy są przenoszone na Und-PP (difosforanu undekaprenylu) [61]. W pierwszym etapie, w wyniku działania trzech enzymów PglF, PglE i PglD, które przeprowadzają odpowiednio reakcje dehydratacji, transaminacji oraz transacetylacji, z UDP-GlcNAc powstaje 2,4-diacetamino-2,4,6-trideoksy-α-D-glukoza, nazywana inaczej UDP-2,4-diacetaminobacillozaminą (UDP-diNAcBac). Glikozylotransferaza, PglC, przyłącza powstałą UDP-diNAcBac do nośnika lipidowego, zakotwiczonego w błonie wewnętrznej od strony cytoplazmy, w wyniku czego powstaje diNAcBac-α1-PPUnd. Potem następuje seria reakcji przeniesienia GalNAc (N-acetylogalaktozaminy) katalizowanych przez glikozylotransferazy PglA, PglJ i PglH, czego efektem jest wydłużenie łańcucha glikanowego (Und--PP-Bac2,4diNAc-(GalNAc)5) [34]. PglH zachowuje się w tym procesie jak polimeraza, dodając trzy kolejne cząsteczki GalNAc do tworzonego glikanu, łączone wiązaniami 1,4-glikozydowymi. Ostatnim etapem biosyntezy heptasacharydu, katalizowanej przez PglI, jest przyłączenie β-1,3-glukozy do jednej z reszt GalNAc [55, 81]. Schemat procesu N-glikozylacji w komórkach Campylobacter przedstawia Ryc. 2. Powstały oligosacharyd (LLO; lipid-linked oligosaccharide) transportowany jest przez wewnętrzną błonę do przestrzeni peryplazmatycznej przez ATP-zależną flipazę PglK [3, 88]. Za przeniesienie oligosacharydu na docelowe białko odpowiada natomiast transferaza oligosacharydowa PglB [112] – homolog podjednostki Stt3p wchodzącej w skład OST u drożdży [60]. W komórkach Campylobacter modyfikowana jest asparagina występująca w motywach Asp/Glu-X1-Asn-X2-Ser/Thr, gdzie X1 i X2reprezentują dowolny aminokwas z wyjątkiem proliny [63]. Motyw akceptorowy musi jednak znajdować się na powierzchni białka, w regionie nieuporządkowanym. Bakteryjna transferaza oligosacharydowa, w odróżnieniu od eukariotycznej, jest w stanie transportować glikany na pofałdowane białka [62, 70].

Ryc. 2.

Schemat szlaku N-glikozylacji u C. jejuni

Organizmy eukariotyczne przeprowadzają kontrolę jakości N-glikoprotein; glikany są dalej modyfikowane lub przycinane w ER i aparacie Golgiego. Przez długi czas uważano, że taka kontrola i przebudowa nie występują w komórkach organizmów prokariotycznych. W ostatnich latach jednak w komórkach Campylobacter zaobserwowano, że glikan może być modyfikowany przez dołączenie fosfoetanolaminy, który to proces jest katalizowany przez transferazę EptC [22, 96].

Znaczenie procesu N-glikozylacji w komórkach mikroorganizmów nie zostało jak dotąd dokładnie wyjaśnione. Jednak, podobnie jak w przypadku organizmów eukariotycznych, oligosacharydowe grupy mogą wywierać wpływ na strukturę i funkcję białka modyfikowanego przez ich dołączenie. Wyniki wielu badań wskazują, że mogą mieć one znaczenie w interakcji z komórkami gospodarza lub otaczającym środowiskiem – pełnią one rolę determinant antygenowych i uczestniczą w zjawiskach biologicznego rozpoznawania i adhezji. Tak na przykład Campylobacter ze zinaktywowanym locus N-glikozylacji wykazuje obniżoną adhezję i inwazyjność do linii komórek jelitowych. Zaobserwowano również, że brak glikozylacji wpływa na ograniczenie kolonizacji jelit kurcząt [1, 45, 58, 73]. Badania van Sorge’a pokazują, że N-glikozylacja u C. jejuni może prowadzić do zmiany odpowiedzi immunologicznej gospodarza w kontakcie z patogenem. Odkryto, że przyłączony heptasacharyd jest rozpoznawany przez lektynę MGL (macrophage galactose binding lectin). Receptor ten jest zaangażowany w wiązanie glikozylowanych antygenów, ich obróbkę oraz indukcję sygnałów modyfikujących aktywność komórek układu odpornościowego. MGL rozpoznaje zarówno glikoproteiny C. jejuni jak i lipooligosacharydy z przyłączonymi terminalnie podstawnikami GalNAc. Obecność mutantów C. jejuni, które nie produkowały ligandów dla MGL, powodowała wzrost produkcji interleukiny 6 [107]. Dokładne skutki braku tej modyfikacji ustalono w odniesieniu do nielicznych białek. Jednym z nich jest VirB10, komponent systemu sekrecji typu IV u C. jejuni. Glikozylacja tego białka ma zasadnicze znaczenie dla stabilności układu wydzielania i pobierania DNA [66].

Ostatnio przeprowadzona proteomika ilościowa w szczepie C. jejuni z mutacją w genie kodującym transferazę oligosacharydową pglB wykazała znaczną rearanżację proteomu C. jejuni. Usunięcie pglB spowodowało zmianę poziomu 185 białek. W przypadku 137 z nich komplementacja przywróciła poziom obserwowany w komórkach typu dzikiego. Odnotowano zmianę w poziomie białek powiązanych z reakcją na stres (ClpB, GroEL, GroES, GrpE i DnaK), chemotaksją, tworzeniem biofilmu, oddychaniem oraz pozyskiwaniem, wykorzystaniem i wykrywaniem składników odżywczych. Brak N-glikozylacji w komórce doprowadził na przykład do wyższego poziomu PutP/PutA odpowiadających za transport i wykorzystanie proliny, i obniżenie poziomu białek DctA/DctB związanych z importem asparaginianu i eksportem bursztynianu. Konsekwencją było przestawienie metabolizmu z wykorzystania asparaginy na wykorzystanie proliny. Mutanty pglB znacznie gorzej przeżywały szok termiczny i osmotyczny. Stwierdzono również, że N-glikozylacja jest niezbędna do pełnej aktywności reduktazy azotanowej Nap. Zaobserwowano, że mniejsza ilość tego enzymu nie miała jednak związku ze zmianą poziomu ekspresji kodującego ją genu. Na tej podstawie zasugerowano, że N-glikozylacja odgrywa rolę w ochronie białek przed działaniem proteaz [13]. Również badania Abouelhadid i wsp. przeprowadzone w roku 2019 wskazują że zakłócenie N-glikozylacji koreluje ze znacznym wzrostem liczby nie tylko peryplazmatycznych, ale także cytoplazmatycznych białek opiekuńczych i proteaz. W badaniach tych potwierdzono poważne upośledzenie funkcji NapAB i zmniejszenie aktywności pompy efflux CmeABC będące konsekwencją braku glikozylacji [1, 26]. Jednocześnie fakt, że niektóre glikoproteiny są stabilne w komórkach niezdolnych do dołączania glikanów, wskazuje, że grupy cukrowe pełnić mogą odmienne role w różnych proteinach.

Praktyczne zastosowania glikozylacji białek – glikoinżynieria

W ostatniej dekadzie zainteresowano się możliwością praktycznego wykorzystania bakteryjnych systemów glikozylacji [52, 114]. Z chwilą wprowadzenia genów odpowiadających za tę modyfikację (pgl) do komórek E. coli i uzyskania funkcjonalnych, rekombinowanych glikoprotein, zaczęła intensywnie rozwijać się glikoinżynieria bakteryjna. Osiągnięcie to próbuje się wykorzystać w dwojaki sposób: do produkcji szczepionek polisacharydowych, jak również poprawy farmakokinetycznych właściwości białek terapeutycznych. W wielu szczepach glikozylowane białka pełnią ważną rolę w procesach patogenezy, co czyni je również potencjalnym celem terapeutycznym – część z enzymów tworzących system O-glikozylacji jest nieobecna w komórkach eukariotycznych.

Komórki E. coli zdolne do przeprowadzenia N-glikozylacji uzyskano w 2002 roku. Wacker i wsp. do komórek E. coli, oprócz plazmidu niosącego gen kodujący wytypowane do modyfikacji białko, wprowadzili także plazmid niosący locus biosyntezy heptasacharydu Campylobacter oraz plazmid z transferazą oligosacharydową PglB pochodzącą z tego gatunku [112]. Grupa cukrowa była syntetyzowana w cytoplazmie na nośniku lipidowym, a po przeniesieniu do peryplazmy, PglB przekazywał polisacharyd do sekwencji akceptorowej docelowego białka [21, 102]. Glikozylacja przebiegała więc według schematu opisanego dla Campylobacter. Kolejne badania wykazały, że na terenie glikokompetentnej komórki E. coli, transferaza oligosacharydowa (PglBCj) może przenosić różne glikany, nie tylko te powstające w komórkach Campylobacter [21]. I tak na przykład wykazano, że PglB transportuje polisacharyd O16 w komórkach E. coli tak samo wydajnie jak swój endogenny substrat – heptasacharyd Glc(GalNAc)5Bac u C. jejuni [30] Jedynym ograniczeniem jest wymagana obecność grupy acetylowej przy węglu C2 na redukującym końcu glikanu [111]. Zaobserwowano również, że warunkiem, który musi zostać spełniony by powstająca jednostka cukrowa została przyłączona do białka, jest obecność sekwencji konsensusowej (Asp/Glu--X-Asn-Y-Ser/Thr). W ten sposób uzyskano między innymi glikozylowaną formę podjednostki B toksyny cholery (CtxB) [63]. Białko PglB wykazuje aktywność wobec stosunkowo szerokiej grupy substratów. Jest ono w stanie przenosić glikan nie tylko na dojrzałe białko, ale również krótsze peptydy, o ile zawierają rozpoznawany przez tę transferazę motyw. Technologię tę określa się jako Protein Glycan Coupling Technology (PGCT) [102].

Jednym z potencjalnych zastosowań glikoinżynierii bakteryjnej jest produkcja nowoczesnych szczepionek polisacharydowych. Użycie polisacharydów otoczkowych w charakterze antygenów szczepionkowych wymaga kowalencyjnego przyłączenia do białka nośnikowego, którego przykładem jest CRM197 – nietoksyczna, ale immunogenna wersja toksyny błoniczej Corynebacterium diphteriae. Zapewnia to zdolność do indukowania odpowiedzi związanej z limfocytami T [68], co przekłada się na większą skuteczność szczepionki u dzieci poniżej drugiego roku życia – grupy wiekowej, w której polisacharydy bez białkowego składnika wywołują bardzo słabą odpowiedź immunologiczną [7]. Metodę tę z powodzeniem wykorzystano do opracowania szczepionek przeciwko m.in. Haemophilus influenzae typu b (Hib) [75] i Neisseria meningitidis [12]. Obecnie tworzone są one poprzez chemiczne połączenie białka z polisacharydem wyizolowanym z danego patogenu lub sztucznie zsyntetyzowanym. Podejście to jest jednak kosztowne i czasochłonne, a otrzymane glikany nie mają jednorodnej struktury. Otrzymywanie glikoprotein w układach in vivo np. w E. coli pozwoliłoby na obniżenie kosztów produkcji szczepionek koniugowanych oraz na ujednolicenie przyłączanych łańcuchów cukrowych.

Technologię PGCT wykorzystano m.in. do stworzenia glikoprotein, które mogłyby zostać wykorzystane jako antygen w szczepionce przeciwko brucelozie [50]. Brucella abortus, Brucella melitensis i Brucella suis, wywołujące brucelozę u ludzi mogą również zarażać zwierzęta domowe, powodując poronienia i bezpłodność, a tym samym prowadzić do znacznych strat ekonomicznych [86]. Do białka AcrA C. jejuni dołączono antygen O pochodzący z Yersinia enterocolitica O9, który jest identyczny z antygenem O B. abortus. Syntezy tej dokonano z użyciem transferazy oligosacharydowej PglB C. jejuni. Odpowiedź immunologiczna po podaniu glikoproteiny myszom nie była wystarczająca, by ochronić je przed infekcją wirulentnym szczepem B. abortus. Wykazano jednak jej użyteczność w wykrywaniu infekcji u bydła, ludzi i świń. Do kulek magnetycznych opłaszczonych rekombinowanym białkiem wiązały się przeciwciała skierowane przeciwko antygenowi O B. abortus obecne w surowicy zainfekowanych zwierząt, co pozwalało odróżnić osobniki chore od zdrowych [20, 50]. W podobny sposób glikoinżynieria została wykorzystana do wykrywania zespołu hemolityczno-mocznicowego (HUS) [78], wywoływanego przez szczepy Escherichia coli wytwarzające toksynę Shiga (STEC). Strategię tą zastosowano również do opracowania szczepionek przeciwko Shigella dysenteriae typ 1 [49, 91], Shigella flexneri typ 2a [57], Burkholderia pseudomallei [33], Francisella tularensis [21], Staphylococcus aureus [113] oraz Campylobacter [80]. Testowanie kilku z nich przyniosło obiecujące wyniki na modelach zwierzęcych [21, 113] a w przypadku szczepionki przeciwko S. dysenteriae rozpoczęto badania kliniczne [48, 92].

Wysiłki zmierzające do opracowania glikokompetentnych E. coli zakończyły się powodzeniem, jednak w dalszym ciągu wyzwaniem pozostaje uzyskanie wysokiej wydajności N-glikozylacji. Na skuteczność tego procesu wpływa wiele czynników, w tym między innymi obecność sekwencji konsensusowej, aktywność transferaz oligosacharydowych (OST), szlaki metaboliczne gospodarza i warunki hodowli. Garcia-Quintanilla i wsp., by uzyskać większą ilość białka zmodyfikowanego polisacharydami Burkholderia pseudomalei, unieczynnili w genomie E. coli geny wecA i waaL [33]. Obecność w komórkach glikokompetentnej E. coli inicjującej glikozylotransferazy (wecA), która przenosi GlcNAc na nośnik lipidowy (difosforan undekaprenylu, Und-PP), zakłócała syntezę na tym samym lipidzie glikanu, będącego przedmiotem badania. Usunięcie ligazy WaaL, która może przenosić substrat na LPS, także pozytywnie wpłynęło na wydajność glikozylacji. Korzystając z wysokoprzepustowych analiz, Ollis i wsp. zidentyfikowali warianty PglB o zmienionej specyficzności wobec substratu białkowego. Szczególnie interesujące warianty rozpoznawały sekwencję N-X-S/T wykorzystywaną przez eukariotyczne OST, co daje możliwość wykorzystania technologii PGCT do produkcji eukariotycznych glikoprotein [84].

Około 70% białek terapeutycznych, zatwierdzonych klinicznie lub będących w fazie opracowania, to glikoproteiny. Przykładem są: erytropoetyna, przeciwciała monoklonalne, tkankowy aktywator plazminogenu czy ludzka DNAza [18, 65]. N-glikozylacja może być zastosowana do poprawy właściwości farmakokinetycznych i biofizycznych białek. Zmiany te mogą prowadzić do opracowania leków o podwyższonej aktywności in vivo, o dłuższym okresie półtrwania, ale także mogą pozytywnie wpływać na stabilność, rozpuszczalność białek czy warunkować odporność na proteolizę. Dzięki glikozylacji białka terapeutyczne mogą być kierowane do konkretnych komórek lub tkanek, bądź może dochodzić do modulowania ich aktywności biologicznej poprzez oddziaływania z określonymi receptorami. Chociaż systemy ekspresyjne ssaków są obecnie preferowanym gospodarzem do wytwarzania glikoprotein terapeutycznych, bakterie mające zdolność do wprowadzania takich modyfikacji pojawiają się jako realna alternatywa w ich produkcji [42]. Więcej informacji na temat możliwości wykorzystania bakteryjnych technik glikoinżynieryjnych przedstawia opracowanie Harding i Feldman z 2019 [42].

Podsumowanie

Glikoproteiny, traktowane początkowo jako specyficzne jedynie dla komórek organizmów eukariotycznych, są szeroko rozpowszechnione zarówno wśród Archaea, jak i Bacteria. W ciągu ostatnich dwóch dekad scharakteryzowano wiele bakteryjnych szlaków glikozylacji. Kluczowe w tych szlakach enzymy – transferazy oligosacharydowe oraz glikozylotransferazy, wykorzystano do projektowania szczepionek glikokoniugatowych. Szlaki biosyntezy glikoprotein, jako że pełnią one wiele funkcji w patogenezie, okazały się także atrakcyjnym celem dla nowych strategii przeciwbakteryjnych. Niewątpliwie rosnąca wiedza na temat glikozylacji białek przyczynia się do powstania narzędzi umożliwiających tworzenie struktur glikanów, które wcześniej były nieosiągalne. A w dłuższej perspektywie manipulacje ścieżkami glikomodyfikacji pozwoli, być może, wytwarzać rekombinowane białka zawierające ludzkie glikany, co z kolei wzmocni ich wartość terapeutyczną.

Ryc. 1.

Schemat przedstawiający przebieg glikozylacji
Schemat przedstawiający przebieg glikozylacji

Ryc. 2.

Schemat szlaku N-glikozylacji u C. jejuni
Schemat szlaku N-glikozylacji u C. jejuni

Przykłady białek N- i O-glikozylowanych w mechanizmie zależnym i niezależnym od obecności transferazy oligosacharydowej

EnzymAktywność enzymuAkceptor glikanuWybrane modyfikowane białkaGlikanPiśmien-$$$nictwo
O-glikozylacja
Neisseria meningitidisPglLOST*S/T (LCR)PilE, AniAdiNAcBac- i GATDH-, >30[64, 90]
Neisseria gonorrhoeaePglOOSTSPilE, MtrC, MtrD, DsbA, HemX, CcoPdiNAcBac-[5]
Pseudomonas aeruginosaTfpO/TfpWGTS/TPilAα,5NβOHC47NFmPse,4βXyl1, 3βFucNAc[25, 43]
Francisella tularensisPglAOSTSPilAHexNAc-Hex-Hex-HexNAc-HexN[8]
Campylobacter jejuniNDNDS/TflagelinaPochodne Pse5Ac7Ac i Leg5Am7Ac[103]
Listeria monocytogenesGmaRGTTflagelinaβ-GlcNAc[98]
Helicobacter pyloriNDNDS/Tflagelina (FlaA, FlaB)Pse5Ac7A, Pse5Am7A, Leg5AmNMe7A, pochodne D-Bac[46]
Clostridium botulinumNDNDSflagelinaαLeg5GluNMe7Ac[104]
Burkholderia cenocepaciaPglLOSTLCR bogate w S, A, P>23HexNAc-HexNAc-Hex, b-Gal-(1–3)-a-GalNAc-(1–3)-b-GalNAc-[69]
Acinetobacter baumanniiPglLOSTS/TPilA oraz białka o nieznanej funkcjiGlcNAc3NAcA4OAc4 (βGlcNAc-6-) αGal6β Glc3βGalNAc[51]
Campylobacter jejuniNDNDTMOMPGalβ1,3GalNAcβ1,4GalNAcβ1, 4GalNAcα1[74]
Escherichia coliAahGTS/TAIDA-I, Ag43, TibAHep[9]
N-glikozylacja
Campylobacter jejuniPglBOST(D/E)-X-N-Y-(S/T)ZnuA, EptC, MreC, Cme, ok. 78 białekGalNAc3(Glc)GalNAc2diNAcBac[14, 82]
Helicobacter pullorumPglB1OSTN-X-(S/T)HgpA + inne peryplazmatyczne/błonoweHexNAc-216-217-217-HexNAc[56]
Haemophilus influenzaeHMW1C, HMW2CGTN-X-(S/T)HMW1A, HMW2AGlc i Gal[28, 38]

Abouelhadid S., North S.J., Hitchen P., Vohra P., Chintoan--Uta C., Stevens M., Dell A., Cuccui J., Wren B.W.: Quantitative Analyses Reveal Novel Roles for N-Glycosylation in a Major Enteric Bacterial Pathogen. MBio, 10, (2019)AbouelhadidS.NorthS.J.HitchenP.VohraP.Chintoan--UtaC.StevensM.DellA.CuccuiJ.WrenB.W.Quantitative Analyses Reveal Novel Roles for N-Glycosylation in a Major Enteric Bacterial PathogenMBio10, 201910.1128/mBio.00297-19647899831015322Search in Google Scholar

Aebi M.: N-linked protein glycosylation in the ER. Biochim. Biophys. Acta, 1833, 2430–2437 (2013)AebiM.N-linked protein glycosylation in the ERBiochim. Biophys. Acta183324302437201310.1016/j.bbamcr.2013.04.00123583305Search in Google Scholar

Alaimo C., Catrein I., Morf L., Marolda C.L., Callewaert N., Valvano M.A., Feldman M.F., Aebi M.: Two distinct but interchangeable mechanisms for flipping of lipid-linked oligosaccharides. EMBO J., 25, 967–976 (2006)AlaimoC.CatreinI.MorfL.MaroldaC.L.CallewaertN.ValvanoM.A.FeldmanM.F.AebiM.Two distinct but interchangeable mechanisms for flipping of lipid-linked oligosaccharidesEMBO J.25967976200610.1038/sj.emboj.7601024140973116498400Search in Google Scholar

Anonsen J.H., Vik A., Borud B., Viburiene R., Aas F.E., Kidd S.W., Aspholm M., Koomey M.: Characterization of a Unique Tetrasaccharide and Distinct Glycoproteome in the O-Linked Protein Glycosylation System of Neisseria elongata subsp. glycolytica. J. Bacteriol. 198, 256–267 (2016)AnonsenJ.H.VikA.BorudB.ViburieneR.AasF.E.KiddS.W.AspholmM.KoomeyM.Characterization of a Unique Tetrasaccharide and Distinct Glycoproteome in the O-Linked Protein Glycosylation System of Neisseria elongata subsp. glycolyticaJ. Bacteriol.198256267201610.1128/JB.00620-15475180026483525Search in Google Scholar

Anonsen J.H., Vik A., Egge-Jacobsen W., Koomey M.: An extended spectrum of target proteins and modification sites in the general O-linked protein glycosylation system in Neisseria gonorrhoeae. J. Proteome Res. 11, 5781–5793 (2012)AnonsenJ.H.VikA.Egge-JacobsenW.KoomeyM.An extended spectrum of target proteins and modification sites in the general O-linked protein glycosylation system in Neisseria gonorrhoeaeJ. Proteome Res1157815793201210.1021/pr300584x23030644Search in Google Scholar

Arora S.K., Neely A.N., Blair B., Lory S., Ramphal R.: Role of motility and flagellin glycosylation in the pathogenesis of Pseudomonas aeruginosa burn wound infections. Infect. Immun. 73, 4395–4398 (2005)AroraS.K.NeelyA.N.BlairB.LoryS.RamphalR.Role of motility and flagellin glycosylation in the pathogenesis of Pseudomonas aeruginosa burn wound infectionsInfect. Immun.7343954398200510.1128/IAI.73.7.4395-4398.2005116855715972536Search in Google Scholar

Baraldo K., Mori E., Bartoloni A., Norelli F., Grandi G., Rappuoli R., Finco O., Del Giudice G.: Combined conjugate vaccines: enhanced immunogenicity with the N19 polyepitope as a carrier protein. Infect. Immun. 73, 5835–5841 (2005)BaraldoK.MoriE.BartoloniA.NorelliF.GrandiG.RappuoliR.FincoO.Del GiudiceG.Combined conjugate vaccines: enhanced immunogenicity with the N19 polyepitope as a carrier proteinInfect. Immun7358355841200510.1128/IAI.73.9.5835-5841.2005123110816113302Search in Google Scholar

Barel M., Charbit A.: Role of Glycosylation/Deglycolysation Processes in Francisella tularensis Pathogenesis. Front. Cell Infect. Microbiol. 7, 71 (2017)BarelM.CharbitA.Role of Glycosylation/Deglycolysation Processes in Francisella tularensis PathogenesisFront. Cell Infect. Microbiol771201710.3389/fcimb.2017.00071535931428377902Search in Google Scholar

Benz I., Schmidt M.A.: Glycosylation with heptose residues mediated by the aah gene product is essential for adherence of the AIDA-I adhesin. Mol. Microbiol. 40, 1403–1413 (2001)BenzI.SchmidtM.A.Glycosylation with heptose residues mediated by the aah gene product is essential for adherence of the AIDA-I adhesinMol. Microbiol4014031413200110.1046/j.1365-2958.2001.02487.x11442838Search in Google Scholar

Bhat A.H., Maity S., Giri K., Ambatipudi K.: Protein glycosylation: Sweet or bitter for bacterial pathogens? Crit. Rev. Microbiol. 45, 82–102 (2019)BhatA.H.MaityS.GiriK.AmbatipudiK.Protein glycosylation: Sweet or bitter for bacterial pathogens?Crit. Rev. Microbiol4582102201910.1080/1040841X.2018.154768130632429Search in Google Scholar

Borud B., Viburiene R., Hartley M.D., Paulsen B.S., Egge-Jacobsen W., Imperiali B., Koomey M.: Genetic and molecular analyses reveal an evolutionary trajectory for glycan synthesis in a bacterial protein glycosylation system. Proc. Natl. Acad. Sci. USA, 108, 9643–9648 (2011)BorudB.ViburieneR.HartleyM.D.PaulsenB.S.Egge-JacobsenW.ImperialiB.KoomeyM.Genetic and molecular analyses reveal an evolutionary trajectory for glycan synthesis in a bacterial protein glycosylation systemProc. Natl. Acad. Sci. USA10896439648201110.1073/pnas.1103321108311129421606362Search in Google Scholar

Broker M., Dull P.M., Rappuoli R., Costantino P.: Chemistry of a new investigational quadrivalent meningococcal conjugate vaccine that is immunogenic at all ages. Vaccine, 27, 5574–5580 (2009)BrokerM.DullP.M.RappuoliR.CostantinoP.Chemistry of a new investigational quadrivalent meningococcal conjugate vaccine that is immunogenic at all agesVaccine2755745580200910.1016/j.vaccine.2009.07.03619619500Search in Google Scholar

Cain J.A., Dale A.L., Niewold P., Klare W.P., Man L., White M.Y., Scott N.E., Cordwell S.J.: Proteomics Reveals Multiple Phenotypes Associated with N-linked Glycosylation in Campylobacter jejuni. Mol. Cell Proteomics. 18, 715–734 (2019)CainJ.A.DaleA.L.NiewoldP.KlareW.P.ManL.WhiteM.Y.ScottN.E.CordwellS.J.Proteomics Reveals Multiple Phenotypes Associated with N-linked Glycosylation in Campylobacter jejuniMol. Cell Proteomics18715734201910.1074/mcp.RA118.001199644236130617158Search in Google Scholar

Cain J.A., Dale A.L., Sumer-Bayraktar Z., Solis N., Cordwell S.J.: Identifying the targets and functions of N-linked protein glycosylation in Campylobacter jejuni. Mol. Omics. 16, 287–304 (2020)CainJ.A.DaleA.L.Sumer-BayraktarZ.SolisN.CordwellS.J.Identifying the targets and functions of N-linked protein glycosylation in Campylobacter jejuniMol. Omics16287304202010.1039/D0MO00032A32347268Search in Google Scholar

Chang I.J., He M., Lam C.T.: Congenital disorders of glycosylation. Ann. Transl. Med. 6, 477 (2018)ChangI.J.HeM.LamC.T.Congenital disorders of glycosylationAnn. Transl. Med6477201810.21037/atm.2018.10.45633136530740408Search in Google Scholar

Chludzinska A., Chrostek L., Cylwik B.: The alterations of proteins glycosylation in rheumatic diseases. Pol. Merkur. Lekarski, 33, 112–116 (2012)ChludzinskaA.ChrostekL.CylwikB.The alterations of proteins glycosylation in rheumatic diseasesPol. Merkur. Lekarski331121162012Search in Google Scholar

Chou W.K., Dick S., Wakarchuk W.W., Tanner M.E.: Identification and characterization of NeuB3 from Campylobacter jejuni as a pseudaminic acid synthase. J. Biol. Chem. 280, 35922–35928 (2005)ChouW.K.DickS.WakarchukW.W.TannerM.E.Identification and characterization of NeuB3 from Campylobacter jejuni as a pseudaminic acid synthaseJ. Biol. Chem2803592235928200510.1074/jbc.M50748320016120604Search in Google Scholar

Cook M.C., Kaldas S.J., Muradia G., Rosu-Myles M., Kunkel J.P.: Comparison of orthogonal chromatographic and lectin-affinity microarray methods for glycan profiling of a therapeutic monoclonal antibody. J. Chromatogr. B. Technol. Biomed. Life Sci. 997, 162–178 (2015)CookM.C.KaldasS.J.MuradiaG.Rosu-MylesM.KunkelJ.P.Comparison of orthogonal chromatographic and lectin-affinity microarray methods for glycan profiling of a therapeutic monoclonal antibodyJ. Chromatogr. B. Technol. Biomed. Life Sci997162178201510.1016/j.jchromb.2015.05.03526114652Search in Google Scholar

Corfield A.: Eukaryotic protein glycosylation: a primer for histochemists and cell biologists. Histochem. Cell Biol. 147, 119–147 (2017)CorfieldA.Eukaryotic protein glycosylation: a primer for histochemists and cell biologistsHistochem. Cell Biol147119147201710.1007/s00418-016-1526-4530619128012131Search in Google Scholar

Cortina M.E., Balzano R.E., Rey Serantes D.A., Caillava A.J., Elena S., Ferreira A.C., Nicola A.M., Ugalde J.E., Comerci D.J., Ciocchini A.E.: A bacterial glycoengineered antigen for improved serodiagnosis of porcine brucellosis. J. Clin. Microbiol. 54, 1448–1455 (2016)CortinaM.E.BalzanoR.E.Rey SerantesD.A.CaillavaA.J.ElenaS.FerreiraA.C.NicolaA.M.UgaldeJ.E.ComerciD.J.CiocchiniA.E.A bacterial glycoengineered antigen for improved serodiagnosis of porcine brucellosisJ. Clin. Microbiol5414481455201610.1128/JCM.00151-16487927226984975Search in Google Scholar

Cuccui J., Thomas R.M., Moule M.G., D’Elia R.V., Laws T.R., Mills D.C., Williamson D., Atkins T.P., Prior J.L., Wren B.W.: Exploitation of bacterial N-linked glycosylation to develop a novel recombinant glycoconjugate vaccine against Francisella tularensis. Open Biol. 3, 130002 (2013)CuccuiJ.ThomasR.M.MouleM.G.D’EliaR.V.LawsT.R.MillsD.C.WilliamsonD.AtkinsT.P.PriorJ.L.WrenB.W.Exploitation of bacterial N-linked glycosylation to develop a novel recombinant glycoconjugate vaccine against Francisella tularensisOpen Biol3130002201310.1098/rsob.130002386687523697804Search in Google Scholar

Cullen T.W., O’Brien J.P., Hendrixson D.R., Giles D.K., Hobb R.I., Thompson S.A., Brodbelt J.S., Trent M.S.: EptC of Campylobacter jejuni mediates phenotypes involved in host interactions and virulence. Infect. Immun. 81, 430–440 (2013)CullenT.W.O’BrienJ.P.HendrixsonD.R.GilesD.K.HobbR.I.ThompsonS.A.BrodbeltJ.S.TrentM.S.EptC of Campylobacter jejuni mediates phenotypes involved in host interactions and virulenceInfect. Immun81430440201310.1128/IAI.01046-12355381523184526Search in Google Scholar

Cummings R.D.: Stuck on sugars – how carbohydrates regulate cell adhesion, recognition, and signaling. Glycoconj. J. 36, 241–257 (2019)CummingsR.D.Stuck on sugars – how carbohydrates regulate cell adhesion, recognition, and signalingGlycoconj. J36241257201910.1007/s10719-019-09876-0665736131267247Search in Google Scholar

de Zoete M.R., Keestra A.M., Wagenaar J.A., van Putten J.P.: Reconstitution of a functional Toll-like receptor 5 binding site in Campylobacter jejuni flagellin. J. Biol. Chem. 285, 12149–12158 (2010)de ZoeteM.R.KeestraA.M.WagenaarJ.A.van PuttenJ.P.Reconstitution of a functional Toll-like receptor 5 binding site in Campylobacter jejuni flagellinJ. Biol. Chem2851214912158201010.1074/jbc.M109.070227285295420164175Search in Google Scholar

DiGiandomenico A., Matewish M.J., Bisaillon A., Stehle J.R., Lam J.S., Castric P.: Glycosylation of Pseudomonas aeruginosa 1244 pilin: glycan substrate specificity. Mol. Microbiol. 46, 519–530 (2002)DiGiandomenicoA.MatewishM.J.BisaillonA.StehleJ.R.LamJ.S.CastricP.Glycosylation of Pseudomonas aeruginosa 1244 pilin: glycan substrate specificityMol. Microbiol46519530200210.1046/j.1365-2958.2002.03171.x12406226Search in Google Scholar

Dubb R.K., Nothaft H., Beadle B., Richards M.R., Szymanski C.M.: N-glycosylation of the CmeABC multidrug efflux pump is needed for optimal function in Campylobacter jejuni. Glycobiology, 30, 105–119 (2020)DubbR.K.NothaftH.BeadleB.RichardsM.R.SzymanskiC.M.N-glycosylation of the CmeABC multidrug efflux pump is needed for optimal function in Campylobacter jejuniGlycobiology30105119202010.1093/glycob/cwz08231588498Search in Google Scholar

Eichler J., Koomey M.: Sweet New Roles for Protein Glycosylation in Prokaryotes. Trends Microbiol. 25, 662–672 (2017)EichlerJ.KoomeyM.Sweet New Roles for Protein Glycosylation in ProkaryotesTrends Microbiol25662672201710.1016/j.tim.2017.03.00128341406Search in Google Scholar

Elango D., Schulz B.L.: Phase-Variable Glycosylation in Nontypeable Haemophilus influenzae. J. Proteome Res. 19, 464–476 (2020)ElangoD.SchulzB.L.Phase-Variable Glycosylation in Nontypeable Haemophilus influenzaeJ. Proteome Res19464476202010.1021/acs.jproteome.9b0065731774288Search in Google Scholar

Ewing C.P., Andreishcheva E., Guerry P.: Functional characterization of flagellin glycosylation in Campylobacter jejuni 81–176. J. Bacteriol. 191, 7086–7093 (2009)EwingC.P.AndreishchevaE.GuerryP.Functional characterization of flagellin glycosylation in Campylobacter jejuni 81–176J. Bacteriol19170867093200910.1128/JB.00378-09277246919749047Search in Google Scholar

Feldman M.F., Wacker M., Hernandez M., Hitchen P.G., Marolda C.L., Kowarik M., Morris H.R., Dell A., Valvano M.A., Aebi M.: Engineering N-linked protein glycosylation with diverse O antigen lipopolysaccharide structures in Escherichia coli. Proc. Natl. Acad. Sci. U S A, 102, 3016–3021 (2005)FeldmanM.F.WackerM.HernandezM.HitchenP.G.MaroldaC.L.KowarikM.MorrisH.R.DellA.ValvanoM.A.AebiM.Engineering N-linked protein glycosylation with diverse O antigen lipopolysaccharide structures in Escherichia coliProc. Natl. Acad. Sci. U S A10230163021200510.1073/pnas.050004410254945015703289Search in Google Scholar

Freeze H.H.: Understanding human glycosylation disorders: biochemistry leads the charge. J. Biol. Chem. 288, 6936–6945 (2013)FreezeH.H.Understanding human glycosylation disorders: biochemistry leads the chargeJ. Biol. Chem28869366945201310.1074/jbc.R112.429274359160423329837Search in Google Scholar

Gabius H.J., Roth J.: An introduction to the sugar code. Histochem. Cell Biol. 147, 111–117 (2017)GabiusH.J.RothJ.An introduction to the sugar codeHistochem. Cell Biol147111117201710.1007/s00418-016-1521-927975142Search in Google Scholar

Garcia-Quintanilla F., Iwashkiw J.A., Price N.L., Stratilo C., Feldman M.F.: Production of a recombinant vaccine candidate against Burkholderia pseudomallei exploiting the bacterial N-glycosylation machinery. Front. Microbiol. 5, 381 (2014)Garcia-QuintanillaF.IwashkiwJ.A.PriceN.L.StratiloC.FeldmanM.F.Production of a recombinant vaccine candidate against Burkholderia pseudomallei exploiting the bacterial N-glycosylation machineryFront. Microbiol5381201410.3389/fmicb.2014.00381411419725120536Search in Google Scholar

Glover K.J., Weerapana E., Chen M.M., Imperiali B.: Direct biochemical evidence for the utilization of UDP-bacillosamine by PglC, an essential glycosyl-1-phosphate transferase in the Campylobacter jejuni N-linked glycosylation pathway. Biochemistry, 45, 5343–5350 (2006)GloverK.J.WeerapanaE.ChenM.M.ImperialiB.Direct biochemical evidence for the utilization of UDP-bacillosamine by PglC, an essential glycosyl-1-phosphate transferase in the Campylobacter jejuni N-linked glycosylation pathwayBiochemistry4553435350200610.1021/bi060205616618123Search in Google Scholar

Godzik A.: Metagenomics and the protein universe. Curr. Opin. Struct. Biol. 21, 398–403 (2011)GodzikA.Metagenomics and the protein universeCurr. Opin. Struct. Biol21398403201110.1016/j.sbi.2011.03.010311840421497084Search in Google Scholar

Goon S., Kelly J.F., Logan S.M., Ewing C.P., Guerry P.: Pseudaminic acid, the major modification on Campylobacter flagellin, is synthesized via the Cj1293 gene. Mol. Microbiol. 50, 659–671 (2003)GoonS.KellyJ.F.LoganS.M.EwingC.P.GuerryP.Pseudaminic acid, the major modification on Campylobacter flagellin, is synthesized via the Cj1293 geneMol. Microbiol50659671200310.1046/j.1365-2958.2003.03725.x14617187Search in Google Scholar

Grass S., Lichti C.F., Townsend R.R., Gross J., St Geme J.W., 3rd: The Haemophilus influenzae HMW1C protein is a glycosyltransferase that transfers hexose residues to asparagine sites in the HMW1 adhesin. PLoS Pathog. 6, e1000919 (2010)GrassS.LichtiC.F.TownsendR.R.GrossJ.St GemeJ.W.3rd: The Haemophilus influenzae HMW1C protein is a glycosyltransferase that transfers hexose residues to asparagine sites in the HMW1 adhesinPLoS Pathog6e1000919201010.1371/journal.ppat.1000919287774420523900Search in Google Scholar

Gross J., Grass S., Davis A.E., Gilmore-Erdmann P., Townsend R.R., St Geme J.W., 3rd: The Haemophilus influenzae HMW1 adhesin is a glycoprotein with an unusual N-linked carbohydrate modification. J. Biol. Chem. 283, 26010–26015 (2008)GrossJ.GrassS.DavisA.E.Gilmore-ErdmannP.TownsendR.R.St GemeJ.W.3rd: The Haemophilus influenzae HMW1 adhesin is a glycoprotein with an unusual N-linked carbohydrate modificationJ. Biol. Chem2832601026015200810.1074/jbc.M801819200325885718621734Search in Google Scholar

Gudelj I., Lauc G., Pezer M.: Immunoglobulin G glycosylation in aging and diseases. Cell Immunol. 333, 65–79 (2018)GudeljI.LaucG.PezerM.Immunoglobulin G glycosylation in aging and diseasesCell Immunol3336579201810.1016/j.cellimm.2018.07.00930107893Search in Google Scholar

Guerry P.: Campylobacter flagella: not just for motility. Trends Microbiol. 15, 456–461 (2007)GuerryP.Campylobacter flagella: not just for motilityTrends Microbiol15456461200710.1016/j.tim.2007.09.00617920274Search in Google Scholar

Guerry P., Ewing C.P., Schirm M., Lorenzo M., Kelly J., Pattarini D., Majam G., Thibault P., Logan S.: Changes in flagellin glycosylation affect Campylobacter autoagglutination and virulence. Mol. Microbiol. 60, 299–311 (2006)GuerryP.EwingC.P.SchirmM.LorenzoM.KellyJ.PattariniD.MajamG.ThibaultP.LoganS.Changes in flagellin glycosylation affect Campylobacter autoagglutination and virulenceMol. Microbiol60299311200610.1111/j.1365-2958.2006.05100.x142467416573682Search in Google Scholar

Harding C.M., Feldman M.F.: Glycoengineering bioconjugate vaccines, therapeutics, and diagnostics in E. coli. Glycobiology, 29, 519–529 (2019)HardingC.M.FeldmanM.F.Glycoengineering bioconjugate vaccines, therapeutics, and diagnostics in E. coliGlycobiology29519529201910.1093/glycob/cwz031Search in Google Scholar

Harvey H., Bondy-Denomy J., Marquis H., Sztanko K.M., Davidson A.R., Burrows L.L.: Pseudomonas aeruginosa defends against phages through type IV pilus glycosylation. Nat. Microbiol. 3, 47–52 (2018)HarveyH.Bondy-DenomyJ.MarquisH.SztankoK.M.DavidsonA.R.BurrowsL.L.Pseudomonas aeruginosa defends against phages through type IV pilus glycosylationNat. Microbiol34752201810.1038/s41564-017-0061-ySearch in Google Scholar

Helenius A., Aebi M.: Roles of N-linked glycans in the endoplasmic reticulum. Annu. Rev. Biochem. 73, 1019–1049 (2004)HeleniusA.AebiM.Roles of N-linked glycans in the endoplasmic reticulumAnnu. Rev. Biochem7310191049200410.1146/annurev.biochem.73.011303.073752Search in Google Scholar

Hendrixson D.R., DiRita V.J.: Identification of Campylobacter jejuni genes involved in commensal colonization of the chick gastrointestinal tract. Mol. Microbiol. 52, 471–484 (2004)HendrixsonD.R.DiRitaV.J.Identification of Campylobacter jejuni genes involved in commensal colonization of the chick gastrointestinal tractMol. Microbiol52471484200410.1111/j.1365-2958.2004.03988.xSearch in Google Scholar

Hopf P.S., Ford R.S., Zebian N., Merkx-Jacques A., Vijayakumar S., Ratnayake D., Hayworth J., Creuzenet C.: Protein glycosylation in Helicobacter pylori: beyond the flagellins? PLoS One, 6, e25722 (2011)HopfP.S.FordR.S.ZebianN.Merkx-JacquesA.VijayakumarS.RatnayakeD.HayworthJ.CreuzenetC.Protein glycosylation in Helicobacter pylori: beyond the flagellins?PLoS One6e25722201110.1371/journal.pone.0025722Search in Google Scholar

Howard S.L., Jagannathan A., Soo E.C., Hui J.P., Aubry A.J., Ahmed I., Karlyshev A., Kelly J.F., Jones M.A., Stevens M.P. i wsp.: Campylobacter jejuni glycosylation island important in cell charge, legionaminic acid biosynthesis, and colonization of chickens. Infect. Immun. 77, 2544–2556 (2009)HowardS.L.JagannathanA.SooE.C.HuiJ.P.AubryA.J.AhmedI.KarlyshevA.KellyJ.F.JonesM.A.StevensM.P.Campylobacter jejuni glycosylation island important in cell charge, legionaminic acid biosynthesis, and colonization of chickensInfect. Immun7725442556200910.1128/IAI.01425-08Search in Google Scholar

Huttner A., Hatz C., van den Dobbelsteen G., Abbanat D., Hornacek A., Frolich R., Dreyer A.M., Martin P., Davies T., Fae K. i wsp.: Safety, immunogenicity, and preliminary clinical efficacy of a vaccine against extraintestinal pathogenic Escherichia coli in women with a history of recurrent urinary tract infection: a randomised, single-blind, placebo-controlled phase 1b trial. Lancet Infect. Dis. 17, 528–537 (2017)HuttnerA.HatzC.van den DobbelsteenG.AbbanatD.HornacekA.FrolichR.DreyerA.M.MartinP.DaviesT.FaeK.Safety, immunogenicity, and preliminary clinical efficacy of a vaccine against extraintestinal pathogenic Escherichia coli in women with a history of recurrent urinary tract infection: a randomised, single-blind, placebo-controlled phase 1b trialLancet Infect. Dis17528537201710.1016/S1473-3099(17)30108-1Search in Google Scholar

Ihssen J., Kowarik M., Dilettoso S., Tanner C., Wacker M., Thony-Meyer L.: Production of glycoprotein vaccines in Escherichia coli. Microb. Cell Fact. 9, 61 (2010)IhssenJ.KowarikM.DilettosoS.TannerC.WackerM.Thony-MeyerL.Production of glycoprotein vaccines in Escherichia coliMicrob. Cell Fact961201010.1186/1475-2859-9-61292751020701771Search in Google Scholar

Iwashkiw J.A., Fentabil M.A., Faridmoayer A., Mills D.C., Peppler M., Czibener C., Ciocchini A.E., Comerci D.J., Ugalde J.E., Feldman M.F.: Exploiting the Campylobacter jejuni protein glycosylation system for glycoengineering vaccines and diagnostic tools directed against brucellosis. Microb. Cell Fact. 11, 13 (2012)IwashkiwJ.A.FentabilM.A.FaridmoayerA.MillsD.C.PepplerM.CzibenerC.CiocchiniA.E.ComerciD.J.UgaldeJ.E.FeldmanM.F.Exploiting the Campylobacter jejuni protein glycosylation system for glycoengineering vaccines and diagnostic tools directed against brucellosisMicrob. Cell Fact1113201210.1186/1475-2859-11-13329849122276812Search in Google Scholar

Iwashkiw J.A., Seper A., Weber B.S., Scott N.E., Vinogradov E., Stratilo C., Reiz B., Cordwell S.J., Whittal R., Schild S. i wsp.: Identification of a general O-linked protein glycosylation system in Acinetobacter baumannii and its role in virulence and biofilm formation. PLoS Pathog. 8, e1002758 (2012)IwashkiwJ.A.SeperA.WeberB.S.ScottN.E.VinogradovE.StratiloC.ReizB.CordwellS.J.WhittalR.SchildS.Identification of a general O-linked protein glycosylation system in Acinetobacter baumannii and its role in virulence and biofilm formationPLoS Pathog8e1002758201210.1371/journal.ppat.1002758336992822685409Search in Google Scholar

Jaffe S.R., Strutton B., Levarski Z., Pandhal J., Wright P.C.: Escherichia coli as a glycoprotein production host: recent developments and challenges. Curr. Opin. Biotechnol. 30, 205–210 (2014)JaffeS.R.StruttonB.LevarskiZ.PandhalJ.WrightP.C.Escherichia coli as a glycoprotein production host: recent developments and challengesCurr. Opin. Biotechnol30205210201410.1016/j.copbio.2014.07.006Search in Google Scholar

Jennings M.P., Jen F.E., Roddam L.F., Apicella M.A., Edwards J.L.: Neisseria gonorrhoeae pilin glycan contributes to CR3 activation during challenge of primary cervical epithelial cells. Cell Microbiol. 13, 885–896 (2011)JenningsM.P.JenF.E.RoddamL.F.ApicellaM.A.EdwardsJ.L.Neisseria gonorrhoeae pilin glycan contributes to CR3 activation during challenge of primary cervical epithelial cellsCell Microbiol13885896201110.1111/j.1462-5822.2011.01586.xSearch in Google Scholar

Jensen O.N.: Interpreting the protein language using proteomics. Nat. Rev. Mol. Cell Biol. 7, 391–403 (2006)JensenO.N.Interpreting the protein language using proteomicsNat. Rev. Mol. Cell Biol7391403200610.1038/nrm1939Search in Google Scholar

Jervis A.J., Butler J.A., Lawson A.J., Langdon R., Wren B.W., Linton D.: Characterization of the structurally diverse N-linked glycans of Campylobacter species. J. Bacteriol. 194, 2355–2362 (2012)JervisA.J.ButlerJ.A.LawsonA.J.LangdonR.WrenB.W.LintonD.Characterization of the structurally diverse N-linked glycans of Campylobacter speciesJ. Bacteriol19423552362201210.1128/JB.00042-12Search in Google Scholar

Jervis A.J., Wood A.G., Cain J.A., Butler J.A., Frost H., Lord E., Langdon R., Cordwell S.J., Wren B.W., Linton D.: Functional analysis of the Helicobacter pullorum N-linked protein glycosylation system. Glycobiology, 28, 233–244 (2018)JervisA.J.WoodA.G.CainJ.A.ButlerJ.A.FrostH.LordE.LangdonR.CordwellS.J.WrenB.W.LintonD.Functional analysis of the Helicobacter pullorum N-linked protein glycosylation systemGlycobiology28233244201810.1093/glycob/cwx110Search in Google Scholar

Kampf M.M., Braun M., Sirena D., Ihssen J., Thony-Meyer L., Ren Q.: In vivo production of a novel glycoconjugate vaccine against Shigella flexneri 2a in recombinant Escherichia coli: identification of stimulating factors for in vivo glycosylation. Microb. Cell Fact. 14, 12 (2015)KampfM.M.BraunM.SirenaD.IhssenJ.Thony-MeyerL.RenQ.In vivo production of a novel glycoconjugate vaccine against Shigella flexneri 2a in recombinant Escherichia coli: identification of stimulating factors for in vivo glycosylationMicrob. Cell Fact1412201510.1186/s12934-015-0195-7Search in Google Scholar

Karlyshev A.V., Everest P., Linton D., Cawthraw S., Newell D.G., Wren B.W.: The Campylobacter jejuni general glycosylation system is important for attachment to human epithelial cells and in the colonization of chicks. Microbiology, 150, 1957–1964 (2004)KarlyshevA.V.EverestP.LintonD.CawthrawS.NewellD.G.WrenB.W.The Campylobacter jejuni general glycosylation system is important for attachment to human epithelial cells and in the colonization of chicksMicrobiology15019571964200410.1099/mic.0.26721-0Search in Google Scholar

Karlyshev A.V., Linton D., Gregson N.A., Wren B.W.: A novel paralogous gene family involved in phase-variable flagella--mediated motility in Campylobacter jejuni. Microbiology, 148, 473–480 (2002)KarlyshevA.V.LintonD.GregsonN.A.WrenB.W.A novel paralogous gene family involved in phase-variable flagella--mediated motility in Campylobacter jejuniMicrobiology148473480200210.1099/00221287-148-2-473Search in Google Scholar

Kelleher D.J., Karaoglu D., Mandon E.C., Gilmore R.: Oligosaccharyltransferase isoforms that contain different catalytic STT3 subunits have distinct enzymatic properties. Mol. Cell. 12, 101–111 (2003)KelleherD.J.KaraogluD.MandonE.C.GilmoreR.Oligosaccharyltransferase isoforms that contain different catalytic STT3 subunits have distinct enzymatic propertiesMol. Cell12101111200310.1016/S1097-2765(03)00243-0Search in Google Scholar

Kelly J., Jarrell H., Millar L., Tessier L., Fiori L.M., Lau P.C., Allan B., Szymanski C.M.: Biosynthesis of the N-linked glycan in Campylobacter jejuni and addition onto protein through block transfer. J. Bacteriol. 188, 2427–2434 (2006)KellyJ.JarrellH.MillarL.TessierL.FioriL.M.LauP.C.AllanB.SzymanskiC.M.Biosynthesis of the N-linked glycan in Campylobacter jejuni and addition onto protein through block transferJ. Bacteriol18824272434200610.1128/JB.188.7.2427-2434.2006142841816547029Search in Google Scholar

Kowarik M., Numao S., Feldman M.F., Schulz B.L., Callewaert N., Kiermaier E., Catrein I., Aebi M.: N-linked glycosylation of folded proteins by the bacterial oligosaccharyltransferase. Science, 314, 1148–1150 (2006)KowarikM.NumaoS.FeldmanM.F.SchulzB.L.CallewaertN.KiermaierE.CatreinI.AebiM.N-linked glycosylation of folded proteins by the bacterial oligosaccharyltransferaseScience31411481150200610.1126/science.1134351Search in Google Scholar

Kowarik M., Young N.M., Numao S., Schulz B.L., Hug I., Callewaert N., Mills D.C., Watson D.C., Hernandez M., Kelly J.F. i wsp.: Definition of the bacterial N-glycosylation site consensus sequence. EMBO J. 25, 1957–1966 (2006)KowarikM.YoungN.M.NumaoS.SchulzB.L.HugI.CallewaertN.MillsD.C.WatsonD.C.HernandezM.KellyJ.F.Definition of the bacterial N-glycosylation site consensus sequenceEMBO J2519571966200610.1038/sj.emboj.7601087Search in Google Scholar

Ku S.C., Schulz B.L., Power P.M., Jennings M.P.: The pilin O-glycosylation pathway of pathogenic Neisseria is a general system that glycosylates AniA, an outer membrane nitrite reductase. Biochem. Biophys. Res. Commun. 378, 84–89 (2009)KuS.C.SchulzB.L.PowerP.M.JenningsM.P.The pilin O-glycosylation pathway of pathogenic Neisseria is a general system that glycosylates AniA, an outer membrane nitrite reductaseBiochem. Biophys. Res. Commun3788489200910.1016/j.bbrc.2008.11.025Search in Google Scholar

Lalonde M.E., Durocher Y.: Therapeutic glycoprotein production in mammalian cells. J. Biotechnol. 251, 128–140 (2017)LalondeM.E.DurocherY.Therapeutic glycoprotein production in mammalian cellsJ. Biotechnol251128140201710.1016/j.jbiotec.2017.04.028Search in Google Scholar

Larsen J.C., Szymanski C., Guerry P.: N-linked protein glycosylation is required for full competence in Campylobacter jejuni 81–176. J. Bacteriol. 186, 6508–6514 (2004)LarsenJ.C.SzymanskiC.GuerryP.N-linked protein glycosylation is required for full competence in Campylobacter jejuni 81–176J. Bacteriol18665086514200410.1128/JB.186.19.6508-6514.2004Search in Google Scholar

Lertsethtakarn P., Ottemann K.M., Hendrixson D.R.: Motility and chemotaxis in Campylobacter and Helicobacter. Annu. Rev. Microbiol. 65, 389–410 (2011)LertsethtakarnP.OttemannK.M.HendrixsonD.R.Motility and chemotaxis in Campylobacter and HelicobacterAnnu. Rev. Microbiol65389410201110.1146/annurev-micro-090110-102908Search in Google Scholar

Lesinski G.B., Westerink M.A.: Novel vaccine strategies to T-independent antigens. J. Microbiol. Methods. 47, 135–149 (2001)LesinskiG.B.WesterinkM.A.Novel vaccine strategies to T-independent antigensJ. Microbiol. Methods47135149200110.1016/S0167-7012(01)00290-1Search in Google Scholar

Lithgow K.V., Scott N.E., Iwashkiw J.A., Thomson E.L., Foster L.J., Feldman M.F., Dennis J.J.: A general protein O-glycosylation system within the Burkholderia cepacia complex is involved in motility and virulence. Mol. Microbiol. 92, 116–137 (2014)LithgowK.V.ScottN.E.IwashkiwJ.A.ThomsonE.L.FosterL.J.FeldmanM.F.DennisJ.J.A general protein O-glycosylation system within the Burkholderia cepacia complex is involved in motility and virulenceMol. Microbiol92116137201410.1111/mmi.1254024673753Search in Google Scholar

Lizak C., Gerber S., Numao S., Aebi M., Locher K.P.: X-ray structure of a bacterial oligosaccharyltransferase. Nature, 474, 350–355 (2011)LizakC.GerberS.NumaoS.AebiM.LocherK.P.X-ray structure of a bacterial oligosaccharyltransferaseNature474350355201110.1038/nature1015121677752Search in Google Scholar

Logan S.M.: Flagellar glycosylation – a new component of the motility repertoire? Microbiology, 152, 1249–1262 (2006)LoganS.M.Flagellar glycosylation – a new component of the motility repertoire?Microbiology15212491262200610.1099/mic.0.28735-016622043Search in Google Scholar

Lombard V., Golaconda Ramulu H., Drula E., Coutinho P.M., Henrissat B.: The carbohydrate-active enzymes database (CAZy) in 2013. Nucleic. Acids Res. 42, D490–495 (2014)LombardV.Golaconda RamuluH.DrulaE.CoutinhoP.M.HenrissatB.The carbohydrate-active enzymes database (CAZy) in 2013Nucleic. Acids Res42D490495201410.1093/nar/gkt1178Search in Google Scholar

Lu Q., Li S., Shao F.: Sweet Talk: Protein Glycosylation in Bacterial Interaction With the Host. Trends Microbiol. 23, 630–641 (2015)LuQ.LiS.ShaoF.Sweet Talk: Protein Glycosylation in Bacterial Interaction With the HostTrends Microbiol23630641201510.1016/j.tim.2015.07.003Search in Google Scholar

Mahdavi J., Pirinccioglu N., Oldfield N.J., Carlsohn E., Stoof J., Aslam A., Self T., Cawthraw S.A., Petrovska L., Colborne N. i wsp.: A novel O-linked glycan modulates Campylobacter jejuni major outer membrane protein-mediated adhesion to human histo-blood group antigens and chicken colonization. Open Biol. 4, 130202 (2014)MahdaviJ.PirincciogluN.OldfieldN.J.CarlsohnE.StoofJ.AslamA.SelfT.CawthrawS.A.PetrovskaL.ColborneN.A novel O-linked glycan modulates Campylobacter jejuni major outer membrane protein-mediated adhesion to human histo-blood group antigens and chicken colonizationOpen Biol4130202201410.1098/rsob.130202Search in Google Scholar

Makela P.H., Kayhty H., Leino T., Auranen K., Peltola H., Ekstrom N., Eskola J.: Long-term persistence of immunity after immunisation with Haemophilus influenzae type b conjugate vaccine. Vaccine, 22, 287–292 (2003)MakelaP.H.KayhtyH.LeinoT.AuranenK.PeltolaH.EkstromN.EskolaJ.Long-term persistence of immunity after immunisation with Haemophilus influenzae type b conjugate vaccineVaccine22287292200310.1016/S0264-410X(03)00524-3Search in Google Scholar

Mandlik A., Swierczynski A., Das A., Ton-That H.: Pili in Gram--positive bacteria: assembly, involvement in colonization and bioilm development. Trends Microbiol. 16, 33–40 (2008)MandlikA.SwierczynskiA.DasA.Ton-ThatH.Pili in Gram--positive bacteria: assembly, involvement in colonization and bioilm developmentTrends Microbiol163340200810.1016/j.tim.2007.10.010284169118083568Search in Google Scholar

McNally D.J., Hui J.P., Aubry A.J., Mui K., Guerry P., Brisson J.R., Logan S.M., Soo E.C.: Functional characterization of the flagellar glycosylation locus in Campylobacter jejuni 81–176 using a focused metabolomics approach. J. Biol. Chem. 281, 18489–18498 (2006)McNallyD.J.HuiJ.P.AubryA.J.MuiK.GuerryP.BrissonJ.R.LoganS.M.SooE.C.Functional characterization of the flagellar glycosylation locus in Campylobacter jejuni 81–176 using a focused metabolomics approachJ. Biol. Chem2811848918498200610.1074/jbc.M60377720016684771Search in Google Scholar

Melli L.J., Ciocchini A.E., Caillava A.J., Vozza N., Chinen I., Rivas M., Feldman M.F., Ugalde J.E., Comerci D.J.: Serogroup--specific bacterial engineered glycoproteins as novel antigenic targets for diagnosis of shiga toxin-producing-Escherichia coli-associated hemolytic-uremic syndrome. J. Clin. Microbiol. 53, 528–538 (2015)MelliL.J.CiocchiniA.E.CaillavaA.J.VozzaN.ChinenI.RivasM.FeldmanM.F.UgaldeJ.E.ComerciD.J.Serogroup--specific bacterial engineered glycoproteins as novel antigenic targets for diagnosis of shiga toxin-producing-Escherichia coli-associated hemolytic-uremic syndromeJ. Clin. Microbiol53528538201510.1128/JCM.02262-14429855325472487Search in Google Scholar

Nagar R., Rao A.: An iterative glycosyltransferase EntS catalyzes transfer and extension of O- and S-linked monosaccharide in enterocin 96. Glycobiology, 27, 766–776 (2017)NagarR.RaoA.An iterative glycosyltransferase EntS catalyzes transfer and extension of O- and S-linked monosaccharide in enterocin 96Glycobiology27766776201710.1093/glycob/cwx042588168428498962Search in Google Scholar

Nothaft H., Davis B., Lock Y.Y., Perez-Munoz M.E., Vinogradov E., Walter J., Coros C., Szymanski C.M.: Engineering the Campylobacter jejuni N-glycan to create an effective chicken vaccine. Sci. Rep. 6, 26511 (2016)NothaftH.DavisB.LockY.Y.Perez-MunozM.E.VinogradovE.WalterJ.CorosC.SzymanskiC.M.Engineering the Campylobacter jejuni N-glycan to create an effective chicken vaccineSci. Rep626511201610.1038/srep26511487952127221144Search in Google Scholar

Nothaft H., Liu X., McNally D.J., Szymanski C.M.: N-linked protein glycosylation in a bacterial system. Methods Mol. Biol. 600, 227–243 (2010)NothaftH.LiuX.McNallyD.J.SzymanskiC.M.N-linked protein glycosylation in a bacterial systemMethods Mol. Biol600227243201010.1007/978-1-60761-454-8_1619882132Search in Google Scholar

Nothaft H., Scott N.E., Vinogradov E., Liu X., Hu R., Beadle B., Fodor C., Miller W.G., Li J., Cordwell S.J. i wsp.: Diversity in the protein N-glycosylation pathways within the Campylobacter genus. Mol. Cell Proteomics. 11, 1203–1219 (2012)NothaftH.ScottN.E.VinogradovE.LiuX.HuR.BeadleB.FodorC.MillerW.G.LiJ.CordwellS.J.Diversity in the protein N-glycosylation pathways within the Campylobacter genusMol. Cell Proteomics1112031219201210.1074/mcp.M112.021519349419022859570Search in Google Scholar

Nothaft H., Szymanski C.M.: Protein glycosylation in bacteria: sweeter than ever. Nat. Rev. Microbiol. 8, 765–778 (2010)NothaftH.SzymanskiC.M.Protein glycosylation in bacteria: sweeter than everNat. Rev. Microbiol8765778201010.1038/nrmicro238320948550Search in Google Scholar

Ollis A.A., Zhang S., Fisher A.C., DeLisa M.P.: Engineered oligosaccharyltransferases with greatly relaxed acceptor-site specificity. Nat. Chem. Biol. 10, 816–822 (2014)OllisA.A.ZhangS.FisherA.C.DeLisaM.P.Engineered oligosaccharyltransferases with greatly relaxed acceptor-site specificityNat. Chem. Biol10816822201410.1038/nchembio.1609457549925129029Search in Google Scholar

Oman T.J., Boettcher J.M., Wang H., Okalibe X.N., van der Donk W.A.: Sublancin is not a lantibiotic but an S-linked glycopeptide. Nat. Chem. Biol. 7, 78–80 (2011)OmanT.J.BoettcherJ.M.WangH.OkalibeX.N.van der DonkW.A.Sublancin is not a lantibiotic but an S-linked glycopeptideNat. Chem. Biol77880201110.1038/nchembio.509306066121196935Search in Google Scholar

Pappas G., Akritidis N., Bosilkovski M., Tsianos E.: Brucellosis. N. Engl. J. Med. 352, 2325–2336 (2005)PappasG.AkritidisN.BosilkovskiM.TsianosE.BrucellosisN. Engl. J. Med35223252336200510.1016/B978-1-4160-4390-4.00070-9Search in Google Scholar

Parkhill J., Wren B.W., Mungall K., Ketley J.M., Churcher C., Basham D., Chillingworth T., Davies R.M., Feltwell T., Holroyd S. i wsp.: The genome sequence of the food-borne pathogen Campylobacter jejuni reveals hypervariable sequences. Nature, 403, 665–668 (2000)ParkhillJ.WrenB.W.MungallK.KetleyJ.M.ChurcherC.BashamD.ChillingworthT.DaviesR.M.FeltwellT.HolroydS.The genome sequence of the food-borne pathogen Campylobacter jejuni reveals hypervariable sequencesNature403665668200010.1038/3500108810688204Search in Google Scholar

Perez C., Kohler M., Janser D., Pardon E., Steyaert J., Zenobi R., Locher K.P.: Structural basis of inhibition of lipid-linked oligosaccharide flippase PglK by a conformational nanobody. Sci. Rep. 7, 46641 (2017)PerezC.KohlerM.JanserD.PardonE.SteyaertJ.ZenobiR.LocherK.P.Structural basis of inhibition of lipid-linked oligosaccharide flippase PglK by a conformational nanobodySci. Rep746641201710.1038/srep46641539594428422165Search in Google Scholar

Pinho S.S., Reis C.A.: Glycosylation in cancer: mechanisms and clinical implications. Nat. Rev. Cancer. 15, 540–555 (2015)PinhoS.S.ReisC.A.Glycosylation in cancer: mechanisms and clinical implicationsNat. Rev. Cancer15540555201510.1038/nrc398226289314Search in Google Scholar

Power P.M., Seib K.L., Jennings M.P.: Pilin glycosylation in Neisseria meningitidis occurs by a similar pathway to wzy-dependent O-antigen biosynthesis in Escherichia coli. Biochem. Biophys. Res. Commun. 347, 904–908 (2006)PowerP.M.SeibK.L.JenningsM.P.Pilin glycosylation in Neisseria meningitidis occurs by a similar pathway to wzy-dependent O-antigen biosynthesis in Escherichia coliBiochem. Biophys. Res. Commun347904908200610.1016/j.bbrc.2006.06.18216870136Search in Google Scholar

Ravenscroft N., Haeuptle M.A., Kowarik M., Fernandez F.S., Carranza P., Brunner A., Steffen M., Wetter M., Keller S., Ruch C. i wsp.: Purification and characterization of a Shigella conjugate vaccine, produced by glycoengineering Escherichia coli. Glycobiology, 26, 51–62 (2016)RavenscroftN.HaeuptleM.A.KowarikM.FernandezF.S.CarranzaP.BrunnerA.SteffenM.WetterM.KellerS.RuchC.Purification and characterization of a Shigella conjugate vaccine, produced by glycoengineeringEscherichia coli. Glycobiology2651622016Search in Google Scholar

Riddle M.S., Kaminski R.W., Di Paolo C., Porter C.K., Gutierrez R.L., Clarkson K.A., Weerts H.E., Duplessis C., Castellano A., Alaimo C. i wsp. : Safety and immunogenicity of a candidate bioconjugate vaccine against Shigella flexneri 2a administered to healthy adults: a single-blind, randomized phase I study. Clin. Vaccine Immunol. 23, 908–917 (2016)RiddleM.S.KaminskiR.W.Di PaoloC.PorterC.K.GutierrezR.L.ClarksonK.A.WeertsH.E.DuplessisC.CastellanoA.AlaimoC.Safety and immunogenicity of a candidate bioconjugate vaccine against Shigella flexneri 2a administered to healthy adults: a single-blind, randomized phase I studyClin. Vaccine Immunol23908917201610.1128/CVI.00224-16513960127581434Search in Google Scholar

Salah Ud-Din A.I.M., Roujeinikova A.: Flagellin glycosylation with pseudaminic acid in Campylobacter and Helicobacter: prospects for development of novel therapeutics. Cell. Mol. Life Sci. 75, 1163–1178 (2018)Salah Ud-DinA.I.M.RoujeinikovaA.Flagellin glycosylation with pseudaminic acid in Campylobacter and Helicobacter: prospects for development of novel therapeuticsCell. Mol. Life Sci7511631178201810.1007/s00018-017-2696-529080090Search in Google Scholar

Schoenhofen I.C., Vinogradov E., Whitfield D.M., Brisson J.R., Logan S.M.: The CMP-legionaminic acid pathway in Campylobacter: biosynthesis involving novel GDP-linked precursors. Glycobiology, 19, 715–725 (2009)SchoenhofenI.C.VinogradovE.WhitfieldD.M.BrissonJ.R.LoganS.M.The CMP-legionaminic acid pathway in Campylobacter: biosynthesis involving novel GDP-linked precursorsGlycobiology19715725200910.1093/glycob/cwp03919282391Search in Google Scholar

Schwarz F., Fan Y.Y., Schubert M., Aebi M.: Cytoplasmic N-glycosyltransferase of Actinobacillus pleuropneumoniae is an inverting enzyme and recognizes the NX(S/T) consensus sequence. J. Biol. Chem. 286, 35267–35274 (2011)SchwarzF.FanY.Y.SchubertM.AebiM.Cytoplasmic N-glycosyltransferase of Actinobacillus pleuropneumoniae is an inverting enzyme and recognizes the NX(S/T) consensus sequenceJ. Biol. Chem2863526735274201110.1074/jbc.M111.277160318638721852240Search in Google Scholar

Scott N.E., Nothaft H., Edwards A.V., Labbate M., Djordjevic S.P., Larsen M.R., Szymanski C.M., Cordwell))) S.J.: Modification of the Campylobacter jejuni N-linked glycan by EptC protein-mediated addition of phosphoethanolamine. J. Biol. Chem. 287, 29384–29396 (2012)ScottN.E.NothaftH.EdwardsA.V.LabbateM.DjordjevicS.P.LarsenM.R.SzymanskiC.M.CordwellS.J.Modification of the Campylobacter jejuni N-linked glycan by EptC protein-mediated addition of phosphoethanolamineJ. Biol. Chem2872938429396201210.1074/jbc.M112.380212343615922761430Search in Google Scholar

Shcherbakova A., Tiemann B., Buettner F.F., Bakker H.: Distinct C-mannosylation of netrin receptor thrombospondin type 1 repeats by mammalian DPY19L1 and DPY19L3. Proc. Natl. Acad. Sci. USA, 114, 2574–2579 (2017)ShcherbakovaA.TiemannB.BuettnerF.F.BakkerH.Distinct C-mannosylation of netrin receptor thrombospondin type 1 repeats by mammalian DPY19L1 and DPY19L3Proc. Natl. Acad. Sci. USA11425742579201710.1073/pnas.1613165114534760328202721Search in Google Scholar

Shen A., Kamp H.D., Grundling A., Higgins D.E.: A bifunctional O-GlcNAc transferase governs flagellar motility through anti-repression. Genes Dev, 20, 3283–3295 (2006)ShenA.KampH.D.GrundlingA.HigginsD.E.A bifunctional O-GlcNAc transferase governs flagellar motility through anti-repressionGenes Dev2032833295200610.1101/gad.1492606168660517158746Search in Google Scholar

Spiro R.G.: Protein glycosylation: nature, distribution, enzymatic formation, and disease implications of glycopeptide bonds. Glycobiology, 12, 43R–56R (2002)SpiroR.G.Protein glycosylation: nature, distribution, enzymatic formation, and disease implications of glycopeptide bondsGlycobiology1243R56R200210.1093/glycob/12.4.43RSearch in Google Scholar

Stephenson H.N., Mills D.C., Jones H., Milioris E., Copland A., Dorrell N., Wren B.W., Crocker P.R., Escors D., Bajaj-Elliott M.: Pseudaminic acid on Campylobacter jejuni flagella modulates dendritic cell IL-10 expression via Siglec-10 receptor: a novel flagellin-host interaction. J. Infect. Dis. 210, 1487–1498 (2014)StephensonH.N.MillsD.C.JonesH.MiliorisE.CoplandA.DorrellN.WrenB.W.CrockerP.R.EscorsD.Bajaj-ElliottM.Pseudaminic acid on Campylobacter jejuni flagella modulates dendritic cell IL-10 expression via Siglec-10 receptor: a novel flagellin-host interactionJ. Infect. Dis21014871498201410.1093/infdis/jiu287419544024823621Search in Google Scholar

Szymanski C.M., Yao R., Ewing C.P., Trust T.J., Guerry P.: Evidence for a system of general protein glycosylation in Campylobacter jejuni. Mol. Microbiol. 32, 1022–1030 (1999)SzymanskiC.M.YaoR.EwingC.P.TrustT.J.GuerryP.Evidence for a system of general protein glycosylation in Campylobacter jejuniMol. Microbiol3210221030199910.1046/j.1365-2958.1999.01415.x10361304Search in Google Scholar

Terra V.S., Mills D.C., Yates L.E., Abouelhadid S., Cuccui J., Wren B.W.: Recent developments in bacterial protein glycan coupling technology and glycoconjugate vaccine design. J. Med. Microbiol. 61, 919–926 (2012)TerraV.S.MillsD.C.YatesL.E.AbouelhadidS.CuccuiJ.WrenB.W.Recent developments in bacterial protein glycan coupling technology and glycoconjugate vaccine designJ. Med. Microbiol61919926201210.1099/jmm.0.039438-022516134Search in Google Scholar

Thibault P., Logan S.M., Kelly J.F., Brisson J.R., Ewing C.P., Trust T.J., Guerry P.: Identification of the carbohydrate moieties and glycosylation motifs in Campylobacter jejuni flagellin. J. Biol. Chem. 276, 34862–34870 (2001)ThibaultP.LoganS.M.KellyJ.F.BrissonJ.R.EwingC.P.TrustT.J.GuerryP.Identification of the carbohydrate moieties and glycosylation motifs in Campylobacter jejuni flagellinJ. Biol. Chem2763486234870200110.1074/jbc.M10452920011461915Search in Google Scholar

Twine S.M., Paul C.J., Vinogradov E., McNally D.J., Brisson J.R., Mullen J.A., McMullin D.R., Jarrell H.C., Austin J.W., Kelly J.F. i wsp.: Flagellar glycosylation in Clostridium botulinum. FEBS J. 275, 4428–4444 (2008)TwineS.M.PaulC.J.VinogradovE.McNallyD.J.BrissonJ.R.MullenJ.A.McMullinD.R.JarrellH.C.AustinJ.W.KellyJ.F.Flagellar glycosylation in Clostridium botulinumFEBS J.27544284444200810.1111/j.1742-4658.2008.06589.x18671733Search in Google Scholar

Tytgat H.L., Lebeer S.: The sweet tooth of bacteria: common themes in bacterial glycoconjugates. Microbiol. Mol. Biol. Rev. 78, 372–417 (2014)TytgatH.L.LebeerS.The sweet tooth of bacteria: common themes in bacterial glycoconjugatesMicrobiol. Mol. Biol. Rev78372417201410.1128/MMBR.00007-14418768725184559Search in Google Scholar

van Alphen L.B., Wuhrer M., Bleumink-Pluym N.M.C., Hensbergen P.J., Deelder A.M., van Putten J.P.M.: A functional Campylobacter jejuni maf4 gene results in novel glycoforms on flagellin and altered autoagglutination behaviour. Microbiology, 154, 3385–3397 (2008)van AlphenL.B.WuhrerM.Bleumink-PluymN.M.C.HensbergenP.J.DeelderA.M.van PuttenJ.P.M.A functional Campylobacter jejuni maf4 gene results in novel glycoforms on flagellin and altered autoagglutination behaviourMicrobiology15433853397200810.1099/mic.0.2008/019919-018957592Search in Google Scholar

van Sorge N.M., Bleumink N.M., van Vliet S.J., Saeland E., van der Pol W.L., van Kooyk Y., van Putten J.P.: N-glycosylated proteins and distinct lipooligosaccharide glycoforms of Campylobacter jejuni target the human C-type lectin receptor MGL. Cell Microbiol. 11, 1768–1781 (2009)van SorgeN.M.BleuminkN.M.van VlietS.J.SaelandE.van der PolW.L.van KooykY.van PuttenJ.P.N-glycosylated proteins and distinct lipooligosaccharide glycoforms of Campylobacter jejuni target the human C-type lectin receptor MGLCell Microbiol1117681781200910.1111/j.1462-5822.2009.01370.x19681908Search in Google Scholar

Venugopal H., Edwards P.J., Schwalbe M., Claridge J.K., Libich D.S., Stepper J., Loo T., Patchett M.L., Norris G.E., Pascal S.M.: Structural, dynamic, and chemical characterization of a novel S-glycosylated bacteriocin. Biochemistry, 50, 2748–2755 (2011)VenugopalH.EdwardsP.J.SchwalbeM.ClaridgeJ.K.LibichD.S.StepperJ.LooT.PatchettM.L.NorrisG.E.PascalS.M.Structural, dynamic, and chemical characterization of a novel S-glycosylated bacteriocinBiochemistry5027482755201110.1021/bi200217u21395300Search in Google Scholar

Verma A., Arora S.K., Kuravi S.K., Ramphal R.: Roles of specific amino acids in the N terminus of Pseudomonas aeruginosa flagellin and of flagellin glycosylation in the innate immune response. Infect. Immun. 73, 8237–8246 (2005)VermaA.AroraS.K.KuraviS.K.RamphalR.Roles of specific amino acids in the N terminus of Pseudomonas aeruginosa flagellin and of flagellin glycosylation in the innate immune responseInfect. Immun7382378246200510.1128/IAI.73.12.8237-8246.2005130702016299320Search in Google Scholar

Vik A., Aas F.E., Anonsen J.H., Bilsborough S., Schneider A., Egge-Jacobsen W., Koomey M.: Broad spectrum O-linked protein glycosylation in the human pathogen Neisseria gonorrhoeae. Proc. Natl. Acad. Sci. USA, 106, 4447–4452 (2009)VikA.AasF.E.AnonsenJ.H.BilsboroughS.SchneiderA.Egge-JacobsenW.KoomeyM.Broad spectrum O-linked protein glycosylation in the human pathogen Neisseria gonorrhoeaeProc. Natl. Acad. Sci. USA10644474452200910.1073/pnas.0809504106264889219251655Search in Google Scholar

Wacker M., Feldman M.F., Callewaert N., Kowarik M., Clarke B.R., Pohl N.L., Hernandez M., Vines E.D., Valvano M.A., Whitfield C. i wsp.: Substrate specificity of bacterial oligosaccharyltransferase suggests a common transfer mechanism for the bacterial and eukaryotic systems. Proc. Natl. Acad. Sci. USA, 103, 7088–7093 (2006)WackerM.FeldmanM.F.CallewaertN.KowarikM.ClarkeB.R.PohlN.L.HernandezM.VinesE.D.ValvanoM.A.WhitfieldC.Substrate specificity of bacterial oligosaccharyltransferase suggests a common transfer mechanism for the bacterial and eukaryotic systemsProc. Natl. Acad. Sci. USA10370887093200610.1073/pnas.0509207103145902216641107Search in Google Scholar

Wacker M., Linton D., Hitchen P.G., Nita-Lazar M., Haslam S.M., North S.J., Panico M., Morris H.R., Dell A., Wren B.W. i wsp.: N-linked glycosylation in Campylobacter jejuni and its functional transfer into E. coli. Science, 298, 1790–1793 (2002)WackerM.LintonD.HitchenP.G.Nita-LazarM.HaslamS.M.NorthS.J.PanicoM.MorrisH.R.DellA.WrenB.W.N-linked glycosylation in Campylobacter jejuni and its functional transfer into E. coliScience29817901793200210.1126/science.298.5599.179012459590Search in Google Scholar

Wacker M., Wang L., Kowarik M., Dowd M., Lipowsky G., Faridmoayer A., Shields K., Park S., Alaimo C., Kelley K.A. i wsp.: Prevention of Staphylococcus aureus infections by glycoprotein vaccines synthesized in Escherichia coli. J. Infect. Dis., 209, 1551–1561 (2014)WackerM.WangL.KowarikM.DowdM.LipowskyG.FaridmoayerA.ShieldsK.ParkS.AlaimoC.KelleyK.A.Prevention of Staphylococcus aureus infections by glycoprotein vaccines synthesized in Escherichia coliJ. Infect. Dis.20915511561201410.1093/infdis/jit800399758124308931Search in Google Scholar

Yates L.E., Mills D.C., DeLisa M.P.: Bacterial Glycoengineering as a Biosynthetic Route to Customized Glycomolecules. (w) Advances in Biochemical Engineering/Biotechnology. Springer, Berlin, Heidelberg. 2018, s. 1–34YatesL.E.MillsD.C.DeLisaM.P.Bacterial Glycoengineering as a Biosynthetic Route to Customized Glycomolecules. (w) Advances in Biochemical Engineering/BiotechnologySpringerBerlin, Heidelberg2018, s. 13410.1101/118224Search in Google Scholar

Young N.M., Brisson J.R., Kelly J., Watson D.C., Tessier L., Lanthier P.H., Jarrell H.C., Cadotte N., St Michael F., Aberg E. i wsp.: Structure of the N-linked glycan present on multiple glycoproteins in the Gram-negative bacterium, Campylobacter jejuni. J. Biol. Chem. 277, 42530–42539 (2002)YoungN.M.BrissonJ.R.KellyJ.WatsonD.C.TessierL.LanthierP.H.JarrellH.C.CadotteN.St MichaelF.AbergE.Structure of the N-linked glycan present on multiple glycoproteins in the Gram-negative bacterium, Campylobacter jejuniJ. Biol. Chem2774253042539200210.1074/jbc.M20611420012186869Search in Google Scholar

Yuan J., O’Donoghue P., Ambrogelly A., Gundllapalli S., Sherrer R.L., Palioura S., Simonovic M., Soll D.: Distinct genetic code expansion strategies for selenocysteine and pyrrolysine are reflected in different aminoacyl-tRNA formation systems. FEBS Lett. 584, 342–349 (2010)YuanJ.O’DonoghueP.AmbrogellyA.GundllapalliS.SherrerR.L.PaliouraS.SimonovicM.SollD.Distinct genetic code expansion strategies for selenocysteine and pyrrolysine are reflected in different aminoacyl-tRNA formation systemsFEBS Lett.584342349201010.1016/j.febslet.2009.11.005279504619903474Search in Google Scholar

Zabczynska M., Pochec E.: The role of protein glycosylation in immune system. Post. Biochem. 61, 129–137 (2015)ZabczynskaM.PochecE.The role of protein glycosylation in immune systemPost. Biochem.611291372015Search in Google Scholar

Articoli consigliati da Trend MD

Pianifica la tua conferenza remota con Sciendo